Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Aile içi şiddet soruşturmaları hızlı yürütülmelidir.
• Soruşturmadaki gecikmeler cezasızlığa yol açmamalıdır.
• Zamanaşımının dolması devletin koruma yükümlülüğünü ihlal eder.
• Sistematik ayrımcılık iddiası somut deliller gerektirir.

Bu karar hukuken, aile içi şiddet iddialarının soruşturulmasında devletin sahip olduğu pozitif yükümlülüklerin zaman unsuruyla ne kadar yakından bağlantılı olduğunu çok açık biçimde ortaya koymaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, yetkililerin kendi içlerindeki idari karmaşa, koordinasyonsuzluk ve süratle karar verememe gibi nedenlerle şikayetleri zamanaşımına uğratmasını, mağdurun özel hayatına saygı hakkının usuli boyutunun açık bir ihlali olarak nitelendirmiştir. Soruşturma makamlarının hareketsiz kalması veya sürecin son derece yavaş işlemesi, mağduru adalet sistemi karşısında korumasız bırakmakla kalmamış, aynı zamanda aile içi şiddet eylemlerinin fiilen cezasız kalmasına da zemin hazırlamıştır. Karar, modern hukuk sistemlerinde devletin şiddet mağdurlarına yönelik sadece kağıt üzerinde kalan bir yasal çerçeve sunmasının kesinlikle yeterli olmadığını, kurulan bu koruma mekanizmalarının uygulamada da son derece hızlı, özenli ve etkili bir şekilde çalıştırılması gerektiğini vurgulamaktadır.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi, özellikle aile içi şiddet suçlarında yargı ve kolluk makamlarının süreç yönetimine ilişkindir. Mahkeme, salt zamanaşımının dolmasının bile, olayların içeriğinden bağımsız olarak, devletin koruma yükümlülüğünün yerine getirilmediğine dair güçlü bir karine oluşturduğunu teyit etmiştir. Öte yandan, başvurucunun cinsiyete dayalı ayrımcılık iddiasının reddedilmesi de uygulamada önemli bir referans noktasıdır. Mahkeme, yapısal ve sistematik bir ayrımcılığın varlığının ispatı için istatistiksel verilerin tek başına yeterli olmadığını, kurumsal bir önyargının veya zımni bir cezasızlık politikasının bağımsız raporlar ve somut kanıtlarla desteklenmesi gerektiğini ortaya koyarak ayrımcılık iddialarındaki ispat yükü eşiğini netleştirmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu M.A., eski erkek arkadaşı tarafından 2016 yılının Şubat ve Temmuz aylarında fiziksel şiddete, 2017 yılının Mayıs ayında ise tehdide maruz kaldığı iddiasıyla polis merkezine şikayette bulunmuştur. Uyuşmazlığın temelini, başvurucunun bu şikayetleri üzerine başlatılan cezai soruşturma sürecinde yaşanan idari gecikmeler oluşturmaktadır. Soruşturma makamları arasındaki idari karmaşa ve yavaş işleyen süreç nedeniyle, şiddet ve tehdit suçlamalarına ilişkin kanuni zamanaşımı süreleri dolmuş ve dolayısıyla faile yönelik herhangi bir cezai takibat yapılamamıştır. Bunun üzerine başvurucu, yetkililerin aile içi şiddet iddialarını etkili bir şekilde soruşturmayarak özel hayata saygı hakkını ihlal ettiğini ileri sürmüştür. Ayrıca başvurucu, İzlanda'daki adalet sisteminde kadınlara yönelik şiddet vakalarının erkek mağdurların yer aldığı diğer şiddet olaylarına kıyasla daha farklı ele alındığını ve bu durumun kadınlar aleyhine cinsiyete dayalı sistematik bir ayrımcılık teşkil ettiğini iddia ederek konuyu Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne taşımıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkeme, uyuşmazlığı çözerken özellikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 8. maddesinde düzenlenen özel ve aile hayatına saygı hakkının usuli boyutuna odaklanmıştır. Devletin, bireylerin fiziksel ve psikolojik bütünlüğünü koruma yönünde pozitif bir yükümlülüğü bulunmaktadır. Aile içi şiddet gibi hassas durumlarda bu yükümlülük, iddiaların derhal, bağımsız ve etkili bir şekilde soruşturulmasını gerektirir. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, yetkililerin hataları veya idari gecikmeleri nedeniyle ceza soruşturmalarının zamanaşımına uğraması, devletin etkili koruma sağlama yükümlülüğü ile açıkça bağdaşmaz. Etkili bir soruşturma sadece faillerin kimliğinin tespitini değil, aynı zamanda suçların cezasız kalmasını önleyecek yeterli hızı ve özeni de zorunlu kılar.

Mahkeme ayrıca İstanbul Sözleşmesi standartlarına ve uluslararası mekanizmaların raporlarına atıf yaparak aile içi şiddet eylemlerinin ağır niteliğine özel bir vurgu yapmıştır. İzlanda Genel Ceza Kanunu hükümleri çerçevesinde fail ile mağdur arasındaki yakın ilişkinin cezayı ağırlaştırıcı bir neden olarak kabul edilmesi, devletin şiddetle mücadeledeki yasal altyapısını oluşturmaktadır.

Uyuşmazlığın diğer bir boyutu olan ayrımcılık yasağı ise Sözleşme'nin 14. maddesi bağlamında incelenmiştir. Mahkeme içtihatlarına göre, bir devletin kadına yönelik şiddete karşı yapısal bir eylemsizlik veya hoşgörü içinde olması cinsiyete dayalı ayrımcılık oluşturabilir. Ancak bunun ispatlanabilmesi için, devletin uygulamalarının kadınlar üzerinde orantısız bir şekilde olumsuz etki yarattığının ilk bakışta kanıtlanması gerekir. Salt bazı istatistiksel farklılıklar, kurumsal bir önyargının varlığını kanıtlamak için tek başına yeterli kabul edilmemekte; bağımsız kuruluşların raporları, kurumsal tutumlar ve sistematik başarısızlıkları gösteren somut deliller aranmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda kolluk kuvvetleri ve soruşturma makamlarının aile içi şiddet iddialarına yönelik yaklaşımını ve olayların gelişim sürecini detaylı bir şekilde masaya yatırmıştır. Mahkeme, başvurucunun resmi makamlara yaptığı şikayetinin ardından başlayan soruşturma sürecinde yaşanan, makul bir temele dayanmayan ve hiçbir surette haklı gösterilemeyen uzun süreli gecikmelere dikkat çekmiştir. Gerekli adımların zamanında atılmaması, yetkililer arasındaki idari iletişimsizlik ve hareketsizlik, şiddet ve tehdit iddialarına ilişkin eylemlerin ceza hukuku anlamında zamanaşımına uğramasına doğrudan neden olmuştur. Mahkeme, failin kimliği ve olayların içeriği en başından beri belirli olmasına rağmen, sürecin yavaş işlemesi sebebiyle kovuşturmanın artık imkansız hale gelmesinin, soruşturmanın etkililiğini tamamen ortadan kaldırdığını kesin bir biçimde tespit etmiştir. Bu durum, başvurucunun maruz kaldığı iddia edilen şiddet olaylarına karşı devletin koruma sağlama ve adaleti tesis etme yükümlülüğünü ihlal edecek boyutta ciddi bir idari ihmal olarak değerlendirilmiştir.

Öte yandan, başvurucunun cinsiyete dayalı ayrımcılığa maruz kaldığı yönündeki iddiaları değerlendirilirken Mahkeme farklı bir sonuca ulaşmıştır. Başvurucu, kadınlara yönelik şiddet vakalarında savcılık makamlarının daha yüksek oranda takipsizlik kararı verdiğini istatistiksel verilerle ileri sürmüş olsa da, Mahkeme bu verileri tek başına yeterli bulmamıştır. İzlanda'nın genel anlamda toplumsal cinsiyet eşitliği alanında uluslararası arenada üst sıralarda yer alması, aile içi şiddetle mücadeleye yönelik özel soruşturma birimlerinin kurulması ve ülkenin bu yöndeki kararlılığının takdir edilmesi gibi faktörler göz önüne alınmıştır. Somut olayda polis veya savcıların başvurucuyu şikayetinden vazgeçirmeye çalıştığına veya kadın mağdurlara karşı ön yargılı bir tutum sergilediklerine dair herhangi bir bulguya rastlanmamıştır. Mahkeme, tekil bir davada yaşanan usuli hataların ve gecikmelerin, devletin kadınlara karşı kurumsal ve sistematik bir ayrımcılık politikası yürüttüğü anlamına gelmeyeceğini belirtmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, özel hayata saygı hakkının usuli boyutunun ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.