Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Özel infaz rejimleri somut gerekçe gerektirir.
• Haberleşme kısıtlamasında bireyselleştirilmiş değerlendirme zorunludur.
• Salt tehlikelilik hali haberleşme kısıtlamasını haklı çıkarmaz.
• Mahpusların haberleşme hakkı keyfi olarak kısıtlanamaz.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, İtalya'nın "41 bis" olarak bilinen özel ve oldukça sıkı infaz rejimi altında tutulan bir mahpusun haberleşme hakkına getirilen kısıtlamayı İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi'nin 8. maddesi (özel hayata ve aile hayatına, konuta ve haberleşmeye saygı hakkı) kapsamında değerlendirmiştir. Karar, cezaevi idaresinin ve ulusal infaz mahkemelerinin, mahpusun salt tehlikeliliğine, geçmişteki eylemlerine veya suç örgütü üyeliğine dayanarak haberleşme hakkını otomatik olarak kısıtlayamayacağını çok net bir şekilde ortaya koymaktadır. Her kısıtlama kararı için bireyselleştirilmiş, güncel olaylara dayanan, somut ve yeterli bir gerekçe sunulması gerektiği, şablon ifadelerin hak ihlaline yol açacağı vurgulanmıştır.

Bu karar, terör ve organize suç örgütü üyeliği gibi ağır suçlardan hüküm giymiş kişilere uygulanan yüksek güvenlikli infaz rejimlerinin hukuki sınırlarını çizmesi bakımından güçlü bir emsal etkisi yaratmaktadır. Uygulamada, cezaevi idareleri ve infaz hâkimliklerinin, rutin ve basmakalıp gerekçelerle dış dünya ile iletişim yasakları veya mektup denetimi kararları almalarının Sözleşme ihlali doğuracağı uyarısı yapılmaktadır. İnfaz kurumlarının, suç ağlarıyla iletişimi kesme şeklindeki meşru amacı güderken bile, mahpusun temel haklarına ölçüsüz müdahaleden kaçınması, kararlarını adil bir denge testinden geçirmesi ve her yenileme kararında güncel gereklilikleri somut verilerle ispat etmesi gerektiği kesin bir içtihat olarak benimsenmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Olayda başvurucu, mafya tipi suç örgütüne üye olmak, cinayet, gasp, yasa dışı silah bulundurmak ve toplum için tehlike arz eden kişilere yönelik önleyici tedbirleri ihlal etmek gibi çok sayıda ağır suçtan hüküm giymiş ve 1998 yılında tutuklanarak cezaevine gönderilmiştir. Başvurucu, İtalyan infaz hukukunda yer alan ve oldukça sıkı tedbirler ile tecrit uygulamalarını içeren "41 bis" özel cezaevi rejimine tabi tutulmuştur. Bu rejim kapsamında, 8 Ocak 2013 tarihinde Reggio Emilia İnfaz Hâkimliği tarafından başvurucunun dış dünyayla ve ailesiyle haberleşmesine ciddi ve istisnai kısıtlamalar getirilmiş, mektuplaşabileceği kişi sayısı yalnızca cezaevinde ziyaretine izin verilen aile fertleriyle sınırlandırılmıştır.

Başvurucu, bu kısıtlama kararlarının ve sonrasında üçer aylık periyotlarla verilen yenileme kararlarının somut ve yeterli hiçbir gerekçe içermediğini, sadece basmakalıp ve matbu ifadelerle haberleşme hakkının ihlal edildiğini belirterek ulusal mahkemelere çok sayıda itirazda bulunmuştur. İtiraz sürecinde mahkemelerin bazı çelişkili kararlarına rağmen mağduriyetinin sürdüğünü belirten başvurucu, özel hayata ve haberleşmeye saygı hakkı ile etkili başvuru hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkeme uyuşmazlığı değerlendirirken, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin herkesin özel hayatına, aile hayatına, konutuna ve haberleşmesine saygı gösterilmesini isteme hakkını güvence altına alan 8. maddesini temel almıştır. Ayrıca, İtalyan iç hukukunda uygulanan 1975 tarihli Cezaevi İdaresi Kanunu m. 41 bis ve m. 18 ter uyarınca yüksek güvenlikli infaz rejiminin yasal çerçevesi, mektupların denetimi ve iletişimin sınırlandırılmasına dair hükümler ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir.

AİHM'in yerleşik içtihatlarına göre, özgürlükten yoksun bırakılma ve cezaevinde tutuklu bulunma hali, doğası gereği özel hayata ve aile hayatına yönelik bazı zorunlu sınırlamaları beraberinde getirmektedir. Ancak temel bir insan hakkı olan haberleşme hakkına yapılacak her türlü müdahale meşru bir amaca hizmet etmeli, kanunla öngörülmüş olmalı ve demokratik bir toplumda acil bir toplumsal ihtiyacı karşılayacak şekilde ölçülü olmalıdır. Mahkeme, kamu düzeni ve güvenliği mülahazalarının devletleri belirli tehlikeli mahpus kategorileri için yüksek güvenlikli cezaevi rejimleri uygulamaya yöneltebileceğini kabul etmektedir. Özellikle organize suç örgütü ve mafya mensuplarının dış dünyayla ve kendi yasa dışı suç ağlarıyla iletişimlerinin kesilmesi veya denetlenmesi, suçun önlenmesi bakımından meşru bir amaç olarak görülmektedir.

Bununla birlikte, hukuk devleti ilkesinin bir gereği olarak, bir mahpusun haberleşme hakkına yapılan müdahalelerde ulusal makamların sunduğu gerekçelerin her bir olay bazında "ilgili ve yeterli" olması zorunludur. Haberleşme kısıtlamalarının otomatik, toptancı bir yaklaşımla veya yalnızca kişinin geçmişteki suç sicili ile genel tehlikelilik durumuna atıf yapılarak uygulanması Sözleşme'ye aykırıdır. Mahkemelerin ve cezaevi idarelerinin, kısıtlama kararlarını alırken veya yenilerken her olayın kendine özgü koşullarını incelemesi, somut delillere dayanması ve basmakalıp gerekçelerden mutlaka kaçınması gerekmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvurucunun haberleşme hakkına getirilen idari ve yargısal kısıtlamaların Sözleşme'nin 8. maddesi anlamında kamu makamları tarafından yapılmış açık bir müdahale teşkil ettiğini tespit etmiştir. İhtilaf, yasal bir dayanağı bulunan söz konusu müdahalenin meşru bir amaç taşıyıp taşımadığı ve demokratik bir toplumda zorunlu olup olmadığı noktalarında toplanmıştır.

Mahkeme, İnfaz Hâkimliği tarafından 8 Ocak 2013 tarihinde verilen kısıtlama kararının gerekçesini detaylı bir şekilde mercek altına almıştır. Söz konusu kararda, iletişimin kısıtlanmasının yegane dayanağı olarak başvurucunun geçmişte suç örgütü içindeki "önemli rolü" gösterilmiş, ancak haberleşmenin o anki somut durumda sınırlandırılmasını haklı kılacak güncel, spesifik ve somut koşullara açıkça atıf yapılmamıştır. Mahkeme, idarenin ve derece mahkemelerinin, başvurucunun mevcut durumunun neden bu denli sıkı ve istisnai bir iletişim yasağını gerektirdiğine dair bireyselleştirilmiş, derinlemesine ve gerçek bir değerlendirme yapmadığını saptamıştır. Kararlarda kullanılan gerekçelerin tamamen klişeleşmiş ve standart ifadelerden oluştuğu, başvurucunun temyiz süreçlerindeki ısrarlı itirazlarına rağmen bu yetersizliklerin üst mahkemeler olan Bölge İnfaz Mahkemesi ve Yargıtay tarafından layıkıyla giderilmediği görülmüştür.

Öte yandan Mahkeme, ilerleyen yargısal süreçte Bologna İnfaz Mahkemesinin 8 Nisan 2013 tarihli benzer bir yenileme kararını tamamen yetersiz gerekçe nedeniyle bozduğunu ve bunun üzerine yerel İnfaz Hâkiminin yıl sonunda kısıtlamayı yeniden uzatmaktan vazgeçtiğini de dikkate almıştır. Ancak süreç içinde sonradan gelen bu hukuki düzeltmeler, 8 Ocak 2013 tarihli ilk kısıtlama kararının hukuka aykırılığını ve buna bağlı olarak ortaya çıkan hak ihlalinin varlığını geriye dönük olarak ortadan kaldırmamıştır. AİHM, ulusal makamların sunduğu genelgeçer gerekçelerin, anayasal bir hak olan haberleşme özgürlüğüne yapılan bu ağır müdahaleyi haklı çıkarmak için "ilgili ve yeterli" olmaktan uzak olduğu kanaatine varmıştır.

Sözleşme'nin 13. maddesi (etkili başvuru hakkı) kapsamında yapılan incelemede ise Mahkeme, iç hukukta cezaevi idaresinin kararlarına karşı başvurulabilecek yargısal yolların mevcut olduğu, itirazların esastan incelendiği ve sırf Yargıtay kararının süresinin bitiminden sonra yayımlanmasının bu yolu tek başına etkisiz kılmayacağı gerekçesiyle bu şikâyeti açıkça dayanaktan yoksun bulmuştur.

Sonuç olarak AİHM, başvuranın haberleşme hakkına getirilen kısıtlamaların somut ve yeterli gerekçelere dayanmaması nedeniyle Sözleşme'nin 8. maddesinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.