Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Guyvan - Ukrayna Kararı 46704/16 B.

Bu karar, çalışanların iş yerinde kullandıkları elektronik cihazların ve iletişim araçlarının izlenmesi ile kişisel verilerinin işveren tarafından işlenmesi konularında devletin pozitif yükümlülüklerinin sınırlarını çok daha net bir şekilde çizmektedir. Mahkeme, özel hayatın gizliliği kavramının salt kişisel ve izole mahrem alanla sınırlı kalmadığını, bireyin mesleki, ticari ve kamusal alandaki etkileşimlerini de kapsayacak kadar geniş ve esnek bir çerçevede ele alınması gerektiğini bir kez daha güçlü bir biçimde vurgulamıştır. Özellikle faturaları işveren tarafından ödenen bir iş telefonunun kullanımında dahi, çalışanın makul bir mahremiyet beklentisinin tamamen ortadan kalkmadığı ve toplanan salt teknik konum veya dolaşım verilerinin dahi özel hayata müdahale oluşturabileceği açıkça kabul edilmiştir.

Emsal niteliğindeki bu önemli karar, sadece devlet ve birey arasındaki dikey ilişkilerde değil, işçi ve işveren arasındaki yatay özel hukuk uyuşmazlıklarında dahi devletin koruyucu yargısal rolünü ne derece etkin bir şekilde üstlenmesi gerektiğini göstermesi açısından büyük bir hukuki değer taşımaktadır. Yerel mahkemelerin, işverenin gözetim ve izleme faaliyetlerini değerlendirirken yalnızca dar ve şekli bir yaklaşımla, söz konusu verilerin ulusal kanunlara göre kişisel veri olup olmadığını incelemekle yetinmemesi gerektiği ortaya konmuştur. Ulusal mahkemelerden beklenen asli görev; izlemenin kapsamı, çalışana önceden şeffaf bir bildirim yapılıp yapılmadığı, izlemenin haklı gerekçelere dayanıp dayanmadığı ve yeterli hukuki güvencelerin sağlanıp sağlanmadığı gibi kriterleri içeren çok daha kapsamlı bir orantılılık testi yapmalarıdır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, çalıştığı şirkette hem iş amaçlı profesyonel iletişimi hem de günlük özel görüşmeleri için aynı cep telefonunu aktif olarak kullanmaktadır. Söz konusu bu telefon hattı başlangıçta tamamen başvurucunun şahsi numarası iken, ilerleyen dönemde işveren şirket tarafından faturaları doğrudan ödenen bir iş telefonuna dönüştürülmüştür. İşveren şirket, başvurucu hakkında yürüttüğü şirket içi bir disiplin soruşturması kapsamında bu telefonun fatura detaylarını, uluslararası dolaşım (roaming) verileri de dâhil olmak üzere çeşitli teknik iletişim verilerini toplamış ve bu verilere dayanarak başvurucu hakkında emniyet birimlerine suç duyurusunda bulunmuştur.

Durumdan haberdar olan başvurucu, işverenin kendisi hakkında tamamen kişisel nitelikte bilgiler topladığını ve bu verilere erişim talebinin de reddedildiğini belirterek yerel mahkemelerde dava açmıştır. Başvurucu, kişisel verilerinin işveren tarafından hukuka aykırı olarak işlendiğinin resmen tespit edilmesini ve bu verilerin bir kopyasının kendisine teslim edilmesini talep etmiştir. Ancak yerel mahkemeler, işverenin iletişimin içeriğine doğrudan erişmediğini ve toplanan teknik konum ile dolaşım bilgilerinin ulusal Kişisel Verilerin Korunması Kanunu uyarınca kişisel veri niteliği taşımadığını belirterek açılan davayı reddetmiştir. Temel uyuşmazlık, işverenin bu denetim faaliyetinin çalışanın özel hayata saygı hakkını ihlal edip etmediği ve yerel mahkemelerin bu ihlale karşı etkili bir yargısal koruma sağlayıp sağlamadığı noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 8 kapsamında güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı çerçevesinde şekillenen yerleşik içtihat prensiplerine dayanmıştır. Mahkeme, "özel hayat" kavramının çok geniş ve sürekli gelişen bir kavram olduğunu, bireyin yalnızca kişisel alanıyla sınırlı kalmayıp, kamusal ve mesleki ortamlardaki sosyal etkileşimlerini de belirli bir ölçüde kapsayacak şekilde yorumlanması gerektiğini vurgulamıştır. Bir kişinin belirli bir zamandaki fiziksel konumuna ilişkin teknik veriler de bu koruma şemsiyesi altında değerlendirilmektedir.

Uyuşmazlık her ne kadar iki özel hukuk kişisi olan çalışan ve işveren arasında gerçekleşmiş olsa da, devletin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 8 kapsamındaki haklara saygıyı güvence altına alma yönünde güçlü pozitif yükümlülükleri bulunmaktadır. Bu tür uyuşmazlıklarda mahkemeler, müdahale eden işverenin meşru menfaatleri ile çalışanın mahremiyet hakkı arasında adil bir denge kurmak zorundadır.

Mahkeme, işyerinde iletişimin izlenmesine ilişkin olarak özellikle Bărbulescu v. Romanya kararında belirlenen temel kriterleri hatırlatmıştır. Buna göre ulusal makamlar; çalışanlara iletişimlerinin izlenebileceğine dair önceden açık bir bildirim yapılıp yapılmadığını, izlemenin kapsamını, niteliğini ve müdahale derecesini, işverenin bu izlemeyi haklı kılacak son derece meşru bir gerekçesinin bulunup bulunmadığını dikkatle incelemelidir. Ayrıca, hedeflenen amaca ulaşmak için daha az müdahaleci alternatiflerin varlığı ve izlemenin çalışana yönelik ağır sonuçları değerlendirilmeli, faaliyetin yeterli güvencelerle desteklenip desteklenmediği mutlaka analiz edilmelidir. Yerel mahkemelerin, bu kriterleri göz ardı ederek yalnızca iç mevzuatın lafzi yorumuna dayanması veya orantılılık analizi yapmaktan kaçınması pozitif yükümlülüklerin açıkça ihlali anlamına gelmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvurucunun işvereni tarafından cep telefonu iletişim verilerinin izlenmesi ve incelenmesi üzerine açılan tespit davalarında yerel mahkemelerin sergilediği yaklaşımı detaylı bir şekilde incelemiştir. Yerel mahkemeler, başvurucunun taleplerini reddederken temel olarak iş telefonuna ait uluslararası dolaşım (roaming) hizmeti bilgilerinin kişisel veri teşkil etmediği ve hukuken gizli olmadığı gerekçesine sıkı sıkıya dayanmışlardır. İşverenin iletişimin doğrudan içeriğine erişmediği olgusu, davayı reddetmek ve işverenin eylemlerini hukuka uygun bulmak için yerel mahkemelerce tek başına yeterli görülmüştür.

Ancak Mahkeme, yerel mahkemelerin uyuşmazlığa yaklaşımını fazlasıyla şekilci, dar kapsamlı ve insan hakları standartları açısından yetersiz bulmuştur. Yerel mahkemeler, başvurucunun özel hayata saygı hakkına yönelik işveren müdahalesini değerlendirirken, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin yerleşik içtihatlarında öngörülen meşruiyet ve orantılılık kriterlerini hiçbir şekilde tartışmamış ve kararlarına yansıtmamıştır. Özellikle başvurucuya iletişim verilerinin işveren tarafından incelenebileceğine ve denetlenebileceğine dair önceden herhangi bir aydınlatıcı bildirim yapılıp yapılmadığı, izlemenin sınırları, meşruluğu ve daha hafif tedbirlerin varlığı gibi hayati hususlar yerel mahkemelerin kararlarında tamamen göz ardı edilmiştir.

Mahkeme, çatışan haklar arasında somut ve derinlemesine bir orantılılık analizi yapmanın ve veri koruma sorunlarına gerekli özeni göstererek hukuki koruma sağlamanın doğrudan yerel mahkemelerin asli görevi olduğunun altını kesin bir dille çizmiştir. İster iç hukukun eksik düzenlemeleri isterse de ulusal makamların bu hukuku dar yorumlayış biçimi nedeniyle olsun, Sözleşme kapsamında korunması gereken temel ve hayati meselelerin cevapsız bırakılması başlı başına bir ihlal nedenidir. Somut olayda devlet, başvurucunun işyerindeki iletişimlerinin izlenmesine ilişkin Sözleşme ile belirlenmiş uluslararası yasal kriterlerin karşılanıp karşılanmadığını denetleyecek etkili bir yargısal koruma mekanizmasını sunamamıştır. Bu durum, devletin bireyler arası özel hukuk ilişkilerinde dahi özel hayata saygı hakkını koruma yönündeki pozitif yükümlülüklerini etkin bir biçimde yerine getirmediğini şüpheye yer bırakmayacak şekilde ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Beşinci Bölümü, devletin özel hayata saygı hakkını koruma yönündeki pozitif yükümlülüklerini yerine getirmediği gerekçesiyle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 8. maddesinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.