Anayasa Mahkemesi Cumali Azizoğlu Kararı 2021/12771 B.

Anayasa Mahkemesi tarafından verilen bu karar, hukuken ihtiyati tedbir gibi geçici hukuki koruma yollarının uygulanma süresinin mülkiyet hakkı üzerindeki doğrudan ve sarsıcı etkisini ortaya koymaktadır. Mahkeme, bir dava kapsamında uyuşmazlık konusu mal varlığı üzerine konulan ihtiyati tedbirin makul olmayan bir süre boyunca devam ettirilmesinin, mülkiyet hakkının özüne dokunan orantısız bir müdahale teşkil ettiğini açıkça vurgulamıştır. Bireylerin kendi mülkiyetinde bulunan eşyalar ve taşınmazlar üzerindeki hukuki tasarruf yetkilerinin uzun yıllar boyunca askıda bırakılması, mülkiyet hakkının kullanımını belirsiz bir şekilde ertelemekte ve kişilere aşırı, katlanılması zor bir külfet yüklemektedir. Bu durum, geçici hukuki koruma önlemlerinin hakkı koruma olan asli amacını aşarak, mülk sahibi üzerinde adeta cezalandırıcı bir etkiye dönüşmesine yol açabilmektedir.

Bu kararın benzer davalardaki emsal etkisi, özellikle yargılamaların uzaması nedeniyle yıllarca devam eden haciz ve ihtiyati tedbir kararlarının yargı mercilerince yeniden gözden geçirilmesini zorunlu kılmasından kaynaklanmaktadır. Kararın uygulamadaki kritik önemi ise, derece mahkemelerinin ihtiyati tedbir kararlarını verirken ve bilhassa bu kararların uzun süreli devamına hükmederken çok daha titiz ve denetleyici bir değerlendirme yapmaları gerektiğine işaret etmesidir. Hakimler, uygulanan tedbirin zorunluluğunu ve süresini belirli aralıklarla düzenli olarak denetlemeli, kişinin mülkiyet hakkı ile yargılamanın selametini sağlama amacı arasındaki adil dengeyi titizlikle korumalıdır. Uzayan yargılamalarda tedbir kararlarının makul aralıklarla gözden geçirilmemesi, idarenin ve yargı makamlarının tazminat sorumluluğunu doğurarak ciddi mağduriyetlere yol açacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlığın temelinde, bir araç satış sözleşmesinin iptali ve tazminat talebiyle açılan hukuk davası ile bu dava kapsamında uygulanan geçici hukuki koruma tedbirinin yarattığı mağduriyet yatmaktadır. Davacı taraf, Bakırköy 10. Asliye Hukuk Mahkemesi nezdinde başvurucu aleyhine araç satış sözleşmesinin iptali ve uğranılan zararın tazmini istemiyle bir dava açmıştır. Bu yargılama süreci başlarken, davanın sonucunu güvence altına almak amacıyla başvurucu adına kayıtlı bulunan uyuşmazlık konusu araç üzerine 27 Mart 2013 tarihinde ihtiyati tedbir kararı konulmuştur.

Başvurucu, yargılama süreci boyunca bu tedbir kararına itiraz etmiş ancak itirazları mahkeme tarafından kabul görmemiştir. Yıllar süren yargılama neticesinde mahkeme, davacının aktif dava ehliyeti bulunmadığı gerekçesiyle davanın usulden reddine hükmetmiştir. Verilen bu karar istinaf kanun yoluna taşınmaksızın kesinleşmiş ve başvurucunun aracı üzerindeki ihtiyati tedbir ancak 12 Şubat 2021 tarihinde kaldırılabilmiştir. Başvurucu, aracı üzerinde yaklaşık sekiz yıl süren bu kısıtlama nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğini ileri sürerek bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz gibi geçici hukuki koruma önlemleri nedeniyle mülkiyet hakkına yapılan müdahaleleri incelerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 kapsamında güvence altına alınan mülkiyet hakkı prensiplerini dikkate almaktadır. Anayasa'nın 35. maddesine göre, herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir ve bu haklar ancak kamu yararı amacıyla, yasama organı tarafından çıkarılan kanunlarla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkını sınırlandıran bir tedbirin anayasal ölçütlere uygun olarak uygulanabilmesi için kanuni bir dayanağının bulunması, kamu yararı amacı taşıması ve son olarak evrensel hukuk kurallarından olan ölçülülük ilkesine sıkı sıkıya uygun olması zorunludur.

Ölçülülük ilkesi; elverişlilik, gereklilik ve orantılılık alt ilkelerini bünyesinde barındırmaktadır. İhtiyati tedbir kararı verilmesinde temel amaç, davanın sonucunda verilecek hükmün icrasını fiilen güvence altına almak ve hakkın elde edilmesini zorlaştıracak eylemleri engellemektir. Ancak bu tedbirin kapsamı ve devam ettiği süre itibarıyla her halükarda orantılı olarak uygulanması gerekmektedir. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihat prensipleri doğrultusunda, bir tedbirin makul olmayan bir süre boyunca devam ettirilmesi, mülkiyet hakkının sahibine tanıdığı kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma temel yetkilerinin belirsiz bir zaman dilimi boyunca ötelenmesi anlamına gelir. Bu belirsizlik, mülk sahibine katlanması zor, orantısız ve olağan dışı bir külfet yükler.

Hukuk doktrininde ve Yargıtay uygulamalarında da geçici hukuki koruma tedbirlerinin asıl hakkı tamamen ortadan kaldıracak, mülkiyetin içini boşaltacak veya kişiyi mülkünden fiilen mahrum bırakacak şekilde uygulanamayacağı kabul edilmektedir. Yargısal makamların tedbir sürecinde mülkiyet hakkının gerektirdiği ivediliği ve özeni gösterme sorumluluğu bulunmaktadır. Aksi takdirde, gereğinden fazla uzayan yargılamalar neticesinde hakkın özü zedelenerek mülkiyet hakkının ihlali kaçınılmaz bir hale gelecektir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, somut başvuruya konu olan olayda uygulanan ihtiyati tedbir sürecini ve bu uzun sürecin başvurucu üzerindeki hukuki ve ekonomik etkilerini ölçülülük ilkesi bağlamında titizlikle değerlendirmiştir. Başvurucu aleyhine açılan araç satış sözleşmesinin iptali ve tazminat davasında, başvurucu adına kayıtlı olan araç üzerine mahkeme kararıyla 27 Mart 2013 tarihinde ihtiyati tedbir konulmuştur. Dava sürecinde başvurucunun tedbire yönelik itirazları kabul görmemiş, nihayetinde dava aktif husumet yokluğu nedeniyle reddedilmiş ve bu kararın kesinleşmesinin ardından araç üzerindeki tedbir kararı 12 Şubat 2021 tarihinde, yani konulduktan yaklaşık sekiz yıl sonra kaldırılabilmiştir.

Yüksek Mahkeme, yaklaşık sekiz yıl gibi oldukça uzun ve belirsiz bir süre boyunca başvurucunun aracı üzerindeki ihtiyati tedbirin devam ettirilmesinin, başvurucunun mülkiyet hakkından kaynaklanan temel yetkilerini (satma, devretme vb.) kullanamamasına yol açtığını belirlemiştir. Mahkeme, daha önce benzer olaylarda verdiği kökleşmiş kararlara ve benimsediği anayasal ilkelere atıf yaparak, mülkiyet hakkını kısıtlayan bir geçici tedbirin meşru bir amaca hizmet etse dahi muhakkak orantılı olması gerektiğinin altını çizmiştir. Sekiz yıl boyunca kesintisiz süren bir geçici hukuki koruma tedbirinin makul süre sınırlarını fazlasıyla aştığı ve hukuki güvenlik ilkesini zedelediği açıktır.

Anayasa Mahkemesi, uygulanan bu uzun süreli ihtiyati tedbirin, başvurucunun mülkiyetinden dilediği gibi yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisini belirsiz bir şekilde engellediğini, bu durumun mülk sahibine katlanılması zor ve açıkça orantısız bir külfet yüklediğini tespit etmiştir. İhtiyati tedbir kararlarında yargısal makamların çok daha dikkatli ve özenli davranması, mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin ölçüsüz hale gelmesini engellemek için gerekli değerlendirmeleri re'sen ve zamanında yapması gerektiği ifade edilmiştir. Somut olayda bu özen yükümlülüğünün yerine getirilmediği ve başvurucunun mülkiyet hakkı ile hedeflenen güvence amacı arasındaki adil dengenin başvurucu aleyhine derin bir biçimde bozulduğu sonucuna ulaşılmıştır. Meydana gelen ihlalin niteliği ve uzun süreli kısıtlamanın sonuçlarının yalnızca ihlal tespitiyle giderilemeyeceği anlaşıldığından, eski hale getirme kuralı çerçevesinde manevi zararın tazmin edilmesi kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvurucunun manevi tazminat talebini kabul etmiştir.