Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mülkiyet hakkına müdahalede ölçülülük ilkesi gözetilmelidir.
• Silah mülkiyetinin kamuya geçirilmesi ağır külfet oluşturur.
• Tazminatsız mülkiyet devri mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Meşru amaca daha hafif müdahalelerle ulaşılması mümkündür.

Bu karar, ruhsatı iptal edilen ateşli silahların mülkiyetinin herhangi bir tazminat ödenmeksizin veya yasal olarak devir hakkı tanınmaksızın doğrudan kamuya geçirilmesinin anayasal mülkiyet hakkı güvenceleriyle bağdaşmadığını net bir biçimde ortaya koyması bakımından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Mahkeme, idarenin eyleminde kamu düzeni ve millî güvenliğin sağlanması şeklindeki meşru amacın varlığını kabul etmekte ancak bedeli ödenerek yasal yollarla edinilmiş mülkiyetin karşılıksız olarak müsadere edilmesinin birey üzerinde orantısız ve aşırı bir külfet oluşturduğuna hükmetmektedir. Bu yaklaşım, mülkiyet hakkına yapılan devlet müdahalelerinde idarenin en hafif aracı seçme yükümlülüğünü güvence altına almaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar ruhsat iptalleri sonrasında idare tarafından gerçekleştirilen mülkiyetin kamuya geçirilmesi işlemlerine karşı açılacak idari davalarda ve bireysel başvurularda bağlayıcı bir çerçeve çizmektedir. İdarelerin, hukuki süreçlerde ruhsatı iptal edilen silahlar konusunda doğrudan el koyma ve kamuya geçirme işlemi tesis etmeden önce, mülk sahibine devir hakkı veya adil bir tazminat gibi ölçülü alternatif yolları sunma zorunluluğu uygulamaya yansıyacaktır. Bu içtihat, demokratik toplum düzeninde kamu makamlarının mülkiyet hakkına müdahale ederken ölçülülük ilkesine titizlikle uymaları gerektiğini kesin olarak tescillemiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvuruya konu uyuşmazlık, başvurucuların kendi bedellerini ödeyerek satın aldıkları ve usulüne uygun şekilde ruhsatlı olarak bulundurdukları ateşli silahların ruhsatlarının iptal edilmesiyle başlamıştır. Ruhsatların iptali sonrasında ilgili idare, yasal düzenlemelere dayanarak söz konusu silahların mülkiyetinin doğrudan kamuya geçirilmesine karar vermiştir.

Bunun üzerine başvurucular, öncelikle silahlarının kendilerine iade edilmesini, iadenin hukuken veya fiilen mümkün olmaması hâlinde silah bedellerinin ödenmesini ya da silah ruhsatı alabilecek yeterlilikteki yakınlarına devretme imkânı tanınmasını idareden talep etmiştir. İdarelerin bu talepleri tümden reddetmesi üzerine başvurucular, tesis edilen idari işlemlerin iptali ve uğradıkları maddi zararların tazmini amacıyla idare mahkemeleri nezdinde davalar açmıştır. Derece mahkemeleri ve bölge idare mahkemelerinin idarenin işlemlerini hukuka uygun bularak talepleri reddetmesi üzerine iç hukuk yolları tüketilerek mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunulmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın mülkiyet hakkını düzenleyen temel güvencelerine dayanmıştır. Anayasa'nın 35. maddesi, herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğunu, bu hakkın ancak kamu yararı amacıyla ve mutlaka kanunla sınırlanabileceğini mutlak kurala bağlamıştır.

Somut uyuşmazlığın temel kanuni dayanağı olan 7145 sayılı Kanun m.12 ile değişik 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu ek m.4 hükmü, ruhsatı iptal edilen silahlara idarece doğrudan el konulmasını ve silah mülkiyetinin kamuya geçirilmesini düzenlemektedir. Yüksek Mahkeme, bu yasal düzenlemenin millî güvenlik ve kamu düzeninin sağlanması gibi üstün bir meşru amaca hizmet ettiğini kabul etmekte ve söz konusu müdahalenin kanunilik ile meşru amaç ölçütlerini sağladığını belirtmektedir.

Ancak temel hak ve özgürlüklere yapılacak sınırlandırmaların çerçevesini çizen Anayasa'nın 13. maddesi gereğince, müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine de uygun olması yasal bir zorunluluktur. Ölçülülük ilkesi; elverişlilik, gereklilik ve orantılılık alt unsurlarını barındırmaktadır. Yerleşik Anayasa Mahkemesi içtihatları ve bilhassa aynı mahiyetteki Mehmet Raşit Ergun emsal kararında tespit edildiği üzere, mülkiyetin doğrudan kamuya geçirilmesi yerine, malike tazminat ödenmesi veya mülkün üçüncü kişilere devrine imkân tanınması gibi açıkça daha hafif müdahale araçlarının tercih edilmesi gerekmektedir. Bedeli ödenerek meşru şekilde alınan bir malın ekonomik karşılık sunulmadan alınması malike ağır bir külfet yüklemekte, bu da müdahaleyi anayasaya aykırı hâle getirmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların bedelini ödeyerek yasal yollardan edindikleri ateşli silahların ruhsatlarının idare tarafından iptal edilmesinin ardından karşılaştıkları müsadere işlemlerini, mülkiyet hakkı güvenceleri bağlamında titizlikle incelemiştir. Mahkeme, silahların mülkiyetinin kamuya geçirilmesi yönündeki idari işlemin kanuni bir dayanağı bulunduğunu, millî güvenlik ile kamu düzeninin sağlanması şeklindeki meşru amaca yönelik ve uygun elverişli bir araç olduğunu tereddütsüz tespit etmiştir.

Bununla birlikte Mahkeme, ölçülülük ilkesinin kritik bir alt unsuru olan gereklilik kriteri yönünden derinlemesine bir yargısal değerlendirme yapmıştır. Başvuruculara, el konulan silahlarının bedelinin ödenmemesi, bu mağduriyeti giderecek herhangi bir tazminat yolu öngörülmemesi ve söz konusu silahları yasal olarak bulundurma hakkına sahip üçüncü kişilere devretme imkânının mutlak şekilde engellenmesi hususları dikkate alınmıştır. Doğrudan doğruya ve ekonomik karşılıksız olarak uygulanan bu mülkiyet devrinin, millî güvenlik ve kamu düzeninin korunması amacına ulaşmak için kullanılabilecek en hafif müdahale aracı olmadığı somut gerçekliklerle ortaya konmuştur.

Başvuruculara tek taraflı yüklenen bu ağır külfetin hukuki hakkaniyete aykırı olduğu ve toplumun genel yararı ile bireysel mülkiyet hakları arasında Anayasa'nın aradığı adil dengeyi temelden bozduğu saptanmıştır. İdarenin meşru amaca ulaşmak için mülk sahibinin mağduriyetini ortadan kaldırabilecek alternatif yolları kapalı tutarak mülke doğrudan el koymasının, mülkiyet hakkına yönelik ölçüsüz bir müdahale oluşturduğu açıkça ifade edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvuruculara ağır bir külfet yükleyen ve ölçülülük ilkesinin gereklilik unsurunu sağlamayan müdahale nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılama yapılması yönünde karar vermiştir.