Anayasa Mahkemesi Satu Altınağ Ermiş ve Diğerleri Kararı 2023/1270 B.

Bu karar, idarenin kamu düzeni ve güvenliğini sağlama amacıyla tesis ettiği işlemlerde, mülkiyet hakkına yapılan müdahalelerin sınırlarını net bir şekilde çizmesi bakımından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Ruhsatı iptal edilen silahların kamuya geçirilmesi işleminin meşru bir amacı bulunsa da, mülkiyet sahibine hiçbir bedel veya tazminat ödenmemesi ya da silahın üçüncü kişilere devrine izin verilmemesi, hakkın özüne ölçüsüz bir müdahale olarak değerlendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, devletin kamu yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasında kurması gereken hassas dengenin idare tarafından mutlaka gözetilmek zorunda olduğunu bir kez daha güçlü bir şekilde vurgulamıştır.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi son derece belirleyici olacaktır. Özellikle idarenin el koyma, müsadere veya mülkiyetin devlete geçirilmesi gibi mülkiyete doğrudan etki eden işlemlerinde, temel haklara en az zarar verecek yöntemi seçme zorunluluğu yargı mercileri tarafından daha titiz bir şekilde denetlenecektir. Uygulamada, idarelerin salt güvenlik eksenli katı bir yaklaşım sergilemek yerine, hak sahiplerinin ekonomik mağduriyetini önleyecek telafi edici mekanizmalar (bedel ödeme veya ruhsat almaya ehil kişilere devir hakkı tanıma gibi) geliştirmesi bir zorunluluk hâline gelmiştir. Bu içtihat, mülkiyet hakkının ölçüsüz müdahalelere karşı korunmasında derece mahkemelerine çok net bir rehberlik sunmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, yasal yollarla ve bedeli ödenerek satın alınan ateşli silahların mülkiyetinin devlete geçirilmesi üzerine silah sahipleri ile idare arasında yaşanmıştır. Başvurucuların hukuka uygun olarak edindikleri silah ruhsatları iptal edilmiştir. Ruhsat iptalinin ardından idare, bu silahlara el koymuş ve mülkiyetlerini kamuya geçirmiştir. Başvurucular, idareye başvurarak silahlarının iade edilmesini, iade mümkün değilse bedellerinin ödenmesini veya silah ruhsatı almaya ehil olan bir yakınlarına devretme hakkı tanınmasını talep etmişlerdir. İdarenin bu talepleri reddetmesi üzerine açılan davalar da idare mahkemelerince aleyhlerine sonuçlanmıştır. Bunun üzerine silah sahipleri, hiçbir bedel ödenmeksizin ve devir imkânı tanınmaksızın mülkiyetin devlete geçirilmesinin büyük bir haksızlık olduğunu belirterek Anayasa Mahkemesinin yolunu tutmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı karara bağlarken mülkiyet hakkının temel dinamiklerini ve müdahalenin anayasal sınırlarını dikkate almıştır. Uyuşmazlığın temel dayanağı olan 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu ek m.4 hükmü, ruhsatı iptal edilen silahların mülkiyetinin kamuya geçirilmesine yasal bir zemin oluşturmaktadır. Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkına yapılan müdahalelerin Anayasa'nın güvencesi altında olduğunu ve her müdahalenin kanunilik, meşru amaç ve ölçülülük ilkelerine uygun olması gerektiğini altını çizerek belirtmiştir.

İdare tarafından tesis edilen işlemin 3713 sayılı Kanun ek m.4 hükmüne dayanması nedeniyle müdahalenin kanunilik unsurunu taşıdığı, millî güvenlik ile kamu düzeninin sağlanmasını hedeflemesi sebebiyle de meşru bir amaca sahip olduğu kabul edilmektedir. Ancak mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin aynı zamanda ölçülü olması anayasal bir zorunluluktur. Ölçülülük ilkesi; elverişlilik, gereklilik ve orantılılık alt ilkelerinden oluşmaktadır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, kamunun yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasında adil ve hakkaniyetli bir dengenin kurulması şarttır. Silahların mülkiyetinin hiçbir bedel ödenmeksizin veya ruhsat almaya haiz üçüncü kişilere devir imkânı tanınmaksızın doğrudan devlete geçirilmesi, idarenin meşru amacına ulaşması için en hafif müdahale aracı değildir. Anayasa Mahkemesi, daha hafif müdahale araçları varken doğrudan ve karşılıksız mülkiyet devrinin mülkiyet hakkının gereklilik ve orantılılık kriterleriyle bağdaşmadığı genel kuralını esas almıştır. Bu doğrultuda, bireylere şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklenmesi mülkiyet hakkının ihlali olarak tanımlanmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların bedelini kendi bütçelerinden ödeyerek satın aldıkları ve usulüne uygun şekilde ruhsatlandırdıkları ateşli silahların, ruhsat iptali sonrasında mülkiyetinin kamuya geçirilmesi işlemini titizlikle incelemiştir. Yapılan değerlendirmede, idarenin millî güvenlik ve kamu düzenini sağlamak amacıyla silahların kullanımını kısıtlamasında ve tehlikeleri önlemesinde meşru bir amacı olduğu tespit edilmiştir. Ancak bu amaca ulaşmak için seçilen son çare yöntemin, başvurucular üzerinde yarattığı ekonomik ve şahsi külfet incelendiğinde, işlemin orantısız olduğu açıkça gün yüzüne çıkmıştır.

Başvurucular, silahların devlete geçirilmesi sürecinde silahlarını durumu yasalara uygun üçüncü bir kişiye devretme hakkından tamamen mahrum bırakılmışlar ve kendilerine herhangi bir nakdi bedel veya tazminat da ödenmemiştir. İdare mahkemeleri yargılama sürecini sadece yasal hükmün lafzına göre şekilci bir yaklaşımla değerlendirmiş ve mülkiyet hakkına yönelik bu ölçüsüz müdahaleyi göz ardı etmiştir. Anayasa Mahkemesi ise benzer olaylara ilişkin emsal kararlarında ortaya koyduğu yerleşik ilkeleri somut olaya harfiyen uygulayarak, silahın mülkiyetinin hiçbir esneklik sağlanmadan kamuya geçirilmesi şeklindeki müdahalenin, hedeflenen amaca ulaşmak için en hafif müdahale olmadığını kesin olarak tespit etmiştir.

Daha hafif bir müdahale biçimiyle, örneğin silahın güncel bedelinin vatandaşa ödenmesi veya uygun şartları taşıyan devir imkânının tanınması suretiyle de millî güvenlik ve kamu düzeni amacı pekâlâ sağlanabilirdi. Hiçbir giderim yolu öngörülmeden ve üçüncü kişilere devir imkânı tanınmadan gerçekleştirilen bu kesin mülkiyet devri, bireye tek taraflı, aşırı ve olağandışı bir mali külfet yüklemektedir. Bu durum, mülkiyet hakkının korunmasında aranan gereklilik ve orantılılık unsurlarını açıkça ihlal etmektedir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ve mülkiyet hakkının ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına yönelik başvuruyu kabul etmiştir.