Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Yasin Avşar | 2020/38860 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Mesleki müdahaleler kişinin özel hayatını doğrudan etkileyebilir.
• İdarenin takdir yetkisi mutlak ve sınırsız değildir.
• Atama işlemlerinde objektif ve ikna edici gerekçeler aranır.
• İltisak şüphesi somut ve nesnel kanıtlarla desteklenmelidir.

Bu karar, olağanüstü hâl döneminde ve sonrasında kamu görevlileri hakkında idarece tesis edilen atama, yer değiştirme ve görevden alma işlemlerinin anayasal haklar çerçevesindeki hukuki denetimi açısından son derece büyük bir öneme sahiptir. Kamu idaresine kanunlarla tanınan takdir yetkisinin mutlak ve sınırsız olmadığı, hakkında ceza yargılamasında beraat kararı verilen ve idari tedbirleri kaldırılan bir kamu görevlisinin eski görevine iade edilmemesinin somut, nesnel ve ikna edici gerekçelere dayanması gerektiği çok net bir biçimde ortaya konulmuştur. Anayasa Mahkemesi, kamu personelinin mesleki hayatına yönelik bu tür idari tedbirlerin, kişinin toplum içindeki mesleki itibarını, üçüncü kişilerle olan sosyal ilişkilerini ve bireysel gelişimini doğrudan olumsuz etkilediğini vurgulayarak, uyuşmazlığı doğrudan özel hayata saygı hakkının koruma kalkanı altına almıştır.

Benzer nitelikteki idari davalar ve idarenin atama pratikleri açısından bu karar, sadece soyut bir "iltisak ve irtibat" şüphesine dayanarak veya genel kanuni takdir yetkisi mazeret gösterilerek kişilerin kariyer kadrolarından keyfî olarak mahrum bırakılmasının anayasal bir hak ihlali doğuracağına dair çok güçlü bir emsal teşkil etmektedir. Özellikle adli makamlarca aklanmış kamu görevlilerinin, idari makamlar nezdinde hâlen şüpheli bir sıfatla muamele görmesi ve alt kadrolara kaydırılması demokratik toplum düzeninin gereklilikleriyle bağdaşmamaktadır. Yargı makamlarına ve idareye, bu neviden atama ve görevlendirme işlemlerinde ölçülülük ilkelerini somut verilerle ispat etme külfeti yüklenmiş olup, idari istikrar kisvesi altında bireylerin anayasal haklarının ölçüsüzce ihlal edilemeyeceği yerleşik bir içtihat olarak pekiştirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Antalya'da bir ortaokulda müdür yardımcısı unvanıyla görev yapan başvurucu, 2016 yılında Fetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yapılanması ile bağlantılı olduğu ve kapatılan bir sendikaya üye olduğu şüphesiyle görevinden uzaklaştırılmıştır. Uzun süren idari ve adli soruşturmalar sonucunda başvurucunun silahlı terör örgütüne yardım etme suçundan beraat etmesine karar verilmiş ve 2019 yılında görevden uzaklaştırma tedbiri nihayet kaldırılmıştır.

Ancak idare, başvurucuyu müdür yardımcılığı görevine iade ettiği gün aynı anda yeni bir işlem tesis etmiş ve onu bu görevden alarak idarenin takdir yetkisi çerçevesinde başka bir okula normal öğretmen olarak atamıştır. Başvurucu, hakkındaki tüm şüphelerin adli olarak ortadan kalkmasına ve beraat etmiş olmasına rağmen eski yöneticilik görevine iade edilmemesinin, iş çevresindeki itibarını derinden zedelediğini ve toplum gözünde kendisini hâlen suçlu gibi gösterdiğini belirterek uygulanan idari işlemin iptali talebiyle dava açmıştır. Yerel idare mahkemeleri ile istinaf mercilerinin, idarenin takdir yetkisini gerekçe göstererek davasını reddetmesi üzerine başvuru, özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken öncelikle söz konusu idari müdahalenin niteliğini ve yasal dayanaklarının çerçevesini mercek altına almıştır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 20. maddesi ile güvence altına alınan özel hayata saygı hakkı, bireylerin yalnızca mahremiyetini değil, aynı zamanda mesleki hayatlarını, kişisel gelişimlerini ve toplumsal itibarlarını da kapsamaktadır. İdare, söz konusu atama işlemini tesis ederken genel anlamda 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.76 ve olağanüstü hâl koşulları sonrasındaki iadeleri düzenleyen 7081 sayılı Kanun m.8 çerçevesinde idareye tanınan geniş takdir yetkisine dayanmıştır.

Kamu hizmetinin etkin, düzenli bir şekilde yürütülmesi ve kurum içi mesleki disiplinin sağlanması meşru bir amaç olarak Anayasa'nın 129. maddesi kapsamında kamu idaresine tanınmış bir anayasal hak olsa da, yerleşik Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre bu takdir yetkisinin kullanımı keyfî, mutlak ve sınırsız değildir. İdarenin herhangi bir personel işlemi tesis ederken demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine titizlikle uyması hukuki bir zorunluluktur. Personel rejimi gibi zaten sıkı kurallara ve kısıtlamalara tabi olan alanlarda bile, kamu makamlarının temel haklara yaptıkları müdahalenin gerekliliğini objektif, ilgili ve tatmin edici yeterli gerekçelerle ortaya koyması anayasal bir mecburiyettir.

Özellikle olağanüstü hâl dönemlerinde kamu görevinden uzaklaştırma tedbirlerinin ve sonrasındaki iade usullerinin uygulanmasında, personelin terör örgütleriyle irtibatlı veya iltisaklı olduğuna dair duyulan şüphenin ciddi, çok güçlü ve objektif hukuki temellere dayanması aranmaktadır. Bir kişinin sırf geçmişte belirli bir sendikaya üye olması veya hakkında sonradan beraatle sonuçlanacak bir ceza soruşturması açılması durumunda bile, yargısal olarak aklanmış kişinin yönetici pozisyonunda çalışmasına engel teşkil eden fiilî veya hukuki zorunluluğun idare tarafından somut olgularla mutlaka kanıtlanması gerekir. Aksi hâlde bu durum, idari takdir yetkisinin açıkça sınırlarının aşılması olarak nitelendirilmekte ve bireyin mesleki kariyerini ölçüsüz biçimde zedeleyen bir hak ihlaline dönüşmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı değerlendirirken öncelikle başvurucunun yöneticilik görevinden alınarak düz öğretmen kadrosuna atanması şeklindeki söz konusu idari işlemin, onun mesleki hayatına ve dolaylı olarak özel hayatına doğrudan ve son derece ciddi bir şekilde etki ettiğini saptamıştır. Her ne kadar idarenin gerçekleştirdiği bu yer ve unvan değişikliği işlemi yasal olarak 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.76 hükmüne ve ilgili diğer olağanüstü hâl kanunlarının iade usullerine dayansa da, bu kanuni takdir yetkisinin somut olay nezdinde hangi gerekçelerle ve nasıl kullanıldığı hususu Anayasa Mahkemesince büyük bir titizlikle irdelenmiştir.

Başvurucu hakkında yürütülen ceza yargılaması sonucunda isnat edilen tüm suçlamalardan beraat kararı verilmesine ve idari soruşturma neticesinde bizzat idare tarafından görevden uzaklaştırma tedbirinin kaldırılmasına rağmen, kamu idaresinin onu ısrarla eski yöneticilik görevinde çalıştırmama yönündeki refleksinin haklılığı ve meşruiyeti derinlemesine sorgulanmıştır. Derece mahkemelerinin ve atamayı yapan idarenin, başvurucunun müdür yardımcılığı görevini liyakatle yapmasına engel teşkil eden objektif, hukuki veya fiilî bir zorunluluğu ikna edici ve rasyonel bir şekilde ortaya koyamadığı açıkça tespit edilmiştir. İdarenin yalnızca soyut bir takdir yetkisini gerekçe olarak sunması ve başvurucunun terör örgütüyle olan bağının hâlen devam ettiğine dair net, somut ve yeni bir delil sunmadan alt göreve atama yapması, başvurucu üzerindeki şüphe bulutlarının kasıtlı olarak dağıtılmadığı ve bireyin adeta damgalandığı izlenimini pekiştirmiştir.

Mahkemeye göre bu durum, başvurucunun kendi iş çevresindeki ve toplum içindeki itibarının, üçüncü kişilerle olan sosyal ilişkilerinin ve mesleki kariyer gelişiminin hiçbir haklı nedene dayanmaksızın ağır bir biçimde zedelenmesine yol açmıştır. İltisaka veya irtibata dair ciddi, güçlü ve nesnel gerekçeler gösterilmeden sadece yer ve ünvan değişikliğine gidilmesi, idarenin sahip olduğu takdir yetkisinin sınırlarını açıkça aştığını ve gerçekleştirilen müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine kati surette uygun olmadığını göstermiştir. Yargı makamları da kararlarında idarenin bu eksik ve keyfî gerekçelendirmesini giderecek herhangi bir hukuki değerlendirme yapmamış, dolayısıyla başvurucunun anayasal hakkına yapılan bu idari müdahale orantısız ve bütünüyle ölçüsüz bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.