Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahpusun aile bağlarının sürdürülmesi gözetilmelidir.
• Nakil taleplerinde bireyselleştirilmiş değerlendirme yapılmalıdır.
• Aile ziyareti zorlukları orantılılık incelemesini etkiler.
• Matbu gerekçeler aile hayatı hakkını ihlal eder.

Bu karar, hükümlü ve tutukluların ailelerinden uzak ceza infaz kurumlarına nakledilmesi veya ailelerine yakın kurumlara nakil taleplerinin reddedilmesi durumunda, aile hayatına saygı hakkının ne şekilde güvence altına alınması gerektiği konusunda temel hukuki standartları ortaya koymaktadır. Mahkeme, infaz idaresinin kapasite doluluğu veya suçun türü gibi genel ve soyut gerekçelere dayanarak mahpusların ailelerine yakın cezaevlerine nakil taleplerini otomatik olarak reddetmesini, eğer mahpusun özel durumu ve ailenin ziyaret için katlanmak zorunda kaldığı aşırı maddi ve manevi zorluklar dikkate alınmamışsa, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne açıkça aykırı bulmaktadır. Aile bağlarının kopmaması için infaz kurumları ile birey hakları arasında somut bir denge kurulması hukuki bir zorunluluktur.

Kararın emsal niteliği, yerel mahkemelerin, infaz hâkimliklerinin ve Anayasa Mahkemesi'nin bu tür nakil taleplerini incelerken takınması gereken aktif ve sorgulayıcı tutumu belirlemesinden kaynaklanmaktadır. Aile ziyareti için kat edilmesi gereken uzun mesafeler, aktarmalı yolculuklar ve ekonomik zorluklar, devletin mahpusu ailesine yakın bir kurumda barındırma konusundaki pozitif yükümlülüğünü doğrudan tetiklemektedir. İnfaz hâkimlikleri ve ağır ceza mahkemelerinin, idarenin matbu ret kararlarını şekli bir incelemeyle onaması, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından orantılılık ilkesinin ihlali olarak değerlendirilmiştir. Bu durum, uygulamada infaz makamlarının nakil taleplerini değerlendirirken artık çok daha detaylı ve mahpusun somut ailevi durumunu, özellikle çocukların üstün yararını irdeleyen bireyselleştirilmiş kararlar almasını zorunlu kılacak önemli bir içtihat niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Somut uyuşmazlık, silahlı terör örgütü üyeliği suçundan Kırşehir E-Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu'nda hükümlü olarak bulunan başvurucunun, ailesinin ikamet ettiği Edirne'ye veya bu şehre yakın bir cezaevine nakledilme talebinin reddedilmesinden kaynaklanmaktadır. Başvurucu, eşi ve okul çağındaki iki çocuğunun kendisini ziyaret edebilmek için otobüsle kırk ila kırk beş saat süren ve iki aktarma gerektiren çok uzun bir yolculuk yapmak zorunda kaldıklarını, bu durumun aileyi maddi ve manevi olarak yıprattığını belirterek Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğüne nakil talebinde bulunmuştur.

İdare, talep edilen cezaevlerinin kapasitesinin dolu olduğu ve başvurucunun işlediği suç türüne uygun olmadığı gerekçesiyle bu talebi reddetmiştir. Başvurucu, ret kararına karşı infaz hâkimliğine ve ardından ağır ceza mahkemesine itiraz etmiş, ancak her iki merci de idarenin kararını yerinde bularak talepleri reddetmiştir. Son olarak Anayasa Mahkemesi'ne yapılan bireysel başvuru da, iddiaların yeterince temellendirilmediği gerekçesiyle açıkça dayanaktan yoksun bulunarak kabul edilemez ilan edilmiştir. Bunun üzerine başvurucu, aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.8 (özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı) çerçevesinde incelemiştir. Söz konusu madde uyarınca, kamu makamlarının bireyin aile hayatına müdahalesi ancak yasayla öngörüldüğünde ve demokratik bir toplumda ulusal güvenlik, kamu güvenliği, suçun önlenmesi veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması gibi meşru amaçlar için zorunlu olduğunda kabul edilebilir.

Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, mahpusların ceza infaz kurumlarına yerleştirilmelerinde, işledikleri suçun türü, tehlikelilik halleri, kurumların güvenlik seviyeleri ve aşırı kalabalık gibi faktörlerin dikkate alınması idarenin takdir yetkisi dâhilindedir. Bu durum tek başına keyfi veya mantıksız olarak değerlendirilemez. Ancak devletin sahip olduğu bu takdir yetkisi hiçbir zaman sınırsız değildir. Mahpusların aile bağlarının sürdürülebilmesi ve korunması, ceza infaz planlamasında mutlaka hesaba katılması gereken temel bir kriterdir. İdarenin yaşadığı idari veya fiziksel kapasite sorunları ile mahpusun ailesiyle düzenli olarak iletişim kurma ve görüşme hakkı arasında adil ve makul bir denge kurulması şarttır.

Devletin, hükümlülerin aileleriyle bağlarını sürdürmelerini sağlama yönünde pozitif bir yükümlülüğü bulunmaktadır. Aile üyelerinin mahpusu ziyaret edebilmesi için gereken seyahat mesafesi, yolculuk süresi ve ziyaretin yarattığı maddi külfet, aile hayatına saygı hakkı bağlamında yapılacak orantılılık denetiminin en önemli unsurlarından biridir. Ulusal mahkemelerin ve idari makamların, nakil taleplerini reddederken sadece mevzuatın genel hükümlerini tekrarlamaları yetersizdir; mahpusun kişisel ve ailevi durumunu, çocuklarının üstün yararını ve seyahatin zorluklarını somut olarak dikkate alan bireyselleştirilmiş bir değerlendirme yapmaları hukuki bir zorunluluktur. Aksi takdirde, orantılılık ilkesi zedelenecek ve demokratik toplumda gereklilik kriteri sağlanmamış olacaktır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvurucunun Kırşehir E-Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu'nda tutulduğunu, ailesinin ise Edirne'de yaşadığını ve iki şehir arasındaki fiili mesafenin 850 kilometreden fazla olduğunu tespit etmiştir. Mahkeme, başvurucunun idari makamlara ve yerel mahkemelere sunduğu dilekçelerinde, okul çağındaki iki çocuğunun ve eşinin kendisini ziyaret edebilmek için iki ayrı aktarma yaparak yaklaşık kırk ila kırk beş saat süren son derece meşakkatli bir yolculuk yapmak zorunda kaldıklarını, başka ziyaretçisi olmadığını yeterli düzeyde ve açıkça ifade ettiğini vurgulamıştır.

Mevcut davada, Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün ret kararı, yalnızca talep edilen cezaevlerinin kapasitesinin dolu olması ve mahpusun suçunun türüne uygun olmaması gibi son derece genel ve soyut gerekçelere dayandırılmıştır. İnfaz Hâkimliği ve Ağır Ceza Mahkemesi de, başvurucunun ailesinin durumu ve maruz kaldıkları aşırı seyahat zorluklarına ilişkin ileri sürdüğü somut argümanları hiçbir şekilde dikkate almamış, sadece idarenin değerlendirmesinin hukuka uygun olduğunu belirterek itirazları şekli bir incelemeyle reddetmiştir. Mahkeme, ulusal makamların karar alma süreçlerinde söz konusu çatışan menfaatler arasında bireyselleştirilmiş bir denge kurmadıklarını ve başvurucunun kişisel ve ailevi koşullarını tamamen göz ardı ettiklerini belirlemiştir.

Ulusal yargı mercilerinin, başvurucunun ve özellikle gelişim çağındaki çocuklarının aile hayatını sürdürmesinde karşılaştıkları ağır fiziksel ve psikolojik zorluklara ilişkin sunduğu argümanlara yeterli, somut ve tatmin edici bir yanıt vermemesi, orantılılık ilkesine aykırı bulunmuştur. İdarenin sunduğu genel geçer gerekçeler, başvurucunun aile bağlarını sürdürebilmesindeki olağanüstü zorlukları haklı kılacak nitelikte ve ağırlıkta görülmemiştir. Mahkeme, devlet organlarının sergilediği bu eksik ve yetersiz değerlendirme silsilesinin, demokratik bir toplumda zorunluluk testini geçemeyeceğini saptamıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İkinci Bölüm, somut olayda adil bir denge kurulamadığı ve müdahalenin orantılı olmadığı gerekçesiyle başvurucunun aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.