Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahpusların ifade özgürlüğü keyfi biçimde sınırlandırılamaz.
• Mektuplardaki sert eleştiriler doğrudan hakaret olarak nitelendirilemez.
• Disiplin cezası için kurum düzeninin fiilen bozulması şarttır.
• İfade özgürlüğüne müdahale ilgili ve yeterli gerekçelendirilmelidir.

Bu karar hukuken, ceza infaz kurumlarında bulunan tutuklu ve hükümlülerin haberleşme ile ifade özgürlüklerinin sınırlarına dair son derece önemli ve belirleyici bir çerçeve çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, mahpusların dışarıya veya başka cezaevlerindeki kişilere gönderdikleri özel mektuplarda yer alan kurum personeline yönelik eleştirel ifadelerin, doğrudan hakaret veya tehdit kastı taşımadığı sürece disiplin cezasına konu edilemeyeceğini net bir biçimde ortaya koymuştur. Karar, disiplin soruşturmalarında salt tipik eylemin varlığının yeterli olmadığını, söz konusu eylemin kurumun düzenini, güvenliğini veya disiplinini fiilen bozup bozmadığının idare ve yargı mercilerince somut olgularla delillendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu ihlal kararı, infaz kurumu idarelerinin mektup okuma komisyonları ve disiplin kurulları için bağlayıcı ve yol gösterici bir standart getirmektedir. Verilen karar ışığında artık idareler, mahpus mektuplarındaki her türlü eleştirel veya rahatsız edici ifadeyi otomatik olarak kurum görevlilerine hakaret kapsamında değerlendiremeyecek ve ölçüsüz hücre cezaları gibi ağır yaptırımlara doğrudan başvuramayacaktır. İnfaz hâkimlikleri ve ağır ceza mahkemelerinin de idari kararları denetlerken şeklî bir incelemeden ziyade, kullanılan ifadelerin bağlamını, asıl muhatabını ve cezaevi güvenliğine yönelik somut etkisini irdelemek zorunda oldukları bu içtihatla bir kez daha pekiştirilmiştir. Bu durum, mahpusların anayasal haklarının cezaevi duvarları ardında da orantılılık ilkesi çerçevesinde korunması adına kritik bir güvence oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Silivri 6 No.lu L Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu statüsünde bulunan başvurucu, başka bir ceza infaz kurumunda bulunan arkadaşına bir mektup göndermek istemiştir. Başvurucu bu mektubunda, bulunduğu ceza infaz kurumunda görev yapan psikolog ve imamın tutum ile davranışlarını, iş yapış biçimlerini sert bir dille eleştiren bazı ifadelere yer vermiştir. Ceza İnfaz Kurumu Mektup Okuma Komisyonu, mektupta geçen bu ifadelerin kurum görevlilerine hakaret ve tehdit içerdiğini, ayrıca suç örgütü mensuplarının haberleşmesine neden olabileceğini iddia ederek durumu bir tutanağa bağlamıştır.

Hazırlanan tutanak üzerine başlatılan disiplin soruşturması neticesinde, Ceza İnfaz Kurumu Disiplin Kurulu tarafından başvurucuya kurum görevlilerine hakaret veya tehditte bulunmak suçundan bir gün hücreye koyma disiplin cezası verilmiştir. Başvurucu, mektuptaki sözlerinin hakaret kastı taşımadığını ve yalnızca eleştiri mahiyetinde olduğunu, ayrıca mektubun muhatabının kurum personeli değil arkadaşı olduğunu belirterek bu karara karşı sırasıyla infaz hâkimliğine ve ağır ceza mahkemesine itirazda bulunmuştur. Yargı mercilerince tüm talepleri reddedilen başvurucu, adil yargılanma ve ifade özgürlüğü haklarının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen bu uyuşmazlığı incelerken temel olarak Anayasa'nın 26. maddesinde düzenlenen ifade özgürlüğü ile 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun hükümlerini dikkate almıştır. Herkes gibi hükümlü ve tutukluların da temel hak ve hürriyetlere, bu bağlamda ifade özgürlüğüne sahip olduğu yerleşik içtihat prensipleri gereğidir. Ancak bu özgürlüğün mutlak bir hak olmadığı, ceza infaz kurumunda bulunmanın kaçınılmaz bir sonucu olarak suçun önlenmesi, güvenliğin ve disiplinin sağlanması gibi meşru amaçlarla Anayasa'nın çizdiği sınırlar dâhilinde kısıtlanabileceği kabul edilmektedir.

Disiplin suç ve cezaları yönünden genel hüküm niteliği taşıyan 5275 sayılı Kanun m.37 uyarınca, kanun kapsamındaki bir disiplin suçunun oluşabilmesi ve yaptırım uygulanabilmesi için sadece özel hükümdeki maddi şartların gerçekleşmesi yeterli değildir. Söz konusu eylemin, kurumda düzenli bir yaşamın sürdürülmesini, güvenliğin ve disiplinin sağlanmasını sekteye uğratacak veya önleyecek nitelikte gerçekleştirilmiş olması da hukuken zorunludur. İdare tarafından somut olayda uygulanan disiplin cezasına dayanak teşkil eden 5275 sayılı Kanun m.44/2-j hükmü, kurum görevlilerine hakaret veya tehditte bulunmayı doğrudan hücre cezası gerektiren bir disiplin ihlali olarak düzenlemektedir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, ceza infaz kurumunda yapılan bir eylemin disiplin suçunun lafzına uyduğu açık olsa dahi bu durum kişiye otomatik olarak disiplin cezası verilmesi için tek başına yeterli görülemez. İfade özgürlüğüne yönelik bir müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun kabul edilebilmesi için zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması ve mutlaka orantılı olması şarttır. Yargı mercileri ve kamu makamları, uygulanan yaptırımın bu toplumsal ihtiyacı nasıl karşıladığını ilgili ve yeterli bir gerekçeyle göstermekle mükelleftir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun yazdığı özel bir mektuptaki eleştirel ifadeler sebebiyle hakkında bir gün hücreye koyma cezası uygulanmasının ifade özgürlüğüne yönelik açık bir müdahale olduğunu tespit etmiştir. Bu müdahalenin kanuni dayanağı bulunmakla ve kamu düzeninin, kurum disiplininin korunması gibi meşru bir amacı taşımakla birlikte, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve orantılılık ilkesine uygunluğu yönünden detaylı bir değerlendirme yapılmıştır.

Yapılan incelemede, Ceza İnfaz Kurumu Disiplin Kurulunun, başvurucunun arkadaşına gönderdiği mektuptaki sitem ve eleştiri içeren sözleri bağlamından kopararak doğrudan kurum görevlilerine yönelik hakaret ve tehdit olarak kabul ettiği görülmüştür. Ancak ne kararı veren Disiplin Kurulu ne de şikâyet ve itiraz mercileri olan İnfaz Hâkimliği ile Ağır Ceza Mahkemesi kararlarında, mektupta yer alan bu ifadelerin ceza infaz kurumunun genel düzenini, iç güvenliğini veya günlük disiplinini eylemli olarak nasıl bozduğuna dair herhangi bir somut olguya veya değerlendirmeye yer verilmiştir.

Başvurucunun, kullandığı ifadelerin hakaret kastı içermediğine, yalnızca durum tespiti ve eleştiri niteliğinde olduğuna ve asıl önemlisi söz konusu kurum görevlilerinin yüzüne karşı veya onların okuması amacıyla yazılmadığına dair ileri sürdüğü esaslı savunmalar idare ve yargı mercilerince bütünüyle cevapsız bırakılmıştır. Anayasa Mahkemesi, başvurucunun gerçekleştirdiği eylemin kurumdaki güvenliği veya disiplini bozacak ya da düzenli yaşamın sürdürülmesini önleyecek ağırlıkta bir niteliğe sahip olduğunun ilgili ve yeterli hukuki gerekçelerle ortaya konulamadığını belirlemiştir. Bu ciddi eksiklik, başvurucuya uygulanan hücre cezasının zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılamadığını ve dolayısıyla yapılan müdahalenin demokratik bir toplumda gerekli olmadığını net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve yeniden yargılama yapılması talebiyle başvuruyu kabul etmiştir.