Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahpusların ifade özgürlüğü haksız yere sınırlandırılamaz.
• İletişim kısıtlamaları ilgili ve yeterli gerekçeye dayanmalıdır.
• Genel ve soyut gerekçelerle yayınlar alıkonulamaz.
• Kurum güvenliği tehlikesi somut olgularla kanıtlanmalıdır.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında tutuklu veya hükümlü olarak bulunan kişilerin haberleşme ve ifade özgürlüğünün sınırlarına ilişkin çok önemli hukuki prensipler çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, mahpuslara dışarıdan gönderilen mektup eklerindeki internet haber çıktılarının "sakıncalı" bulunarak alıkonulmasının haber ve fikir alma özgürlüğüne, dolayısıyla doğrudan ifade özgürlüğüne yönelik ağır bir müdahale olduğunu açıkça vurgulamıştır. Müdahalenin yasal bir dayanağı bulunsa bile, cezaevi idaresinin salt genel ve soyut ifadelere dayanarak mahpusun dış dünyadan bilgiye erişimini keyfî olarak engelleyemeyeceği kesin bir dille ortaya konulmuştur. İdarenin ve derece mahkemelerinin, söz konusu yayınların kurum güvenliğini gerçekte nasıl tehlikeye düşürdüğünü ilgili ve yeterli bir gerekçeyle somutlaştırması gerektiği hüküm altına alınmıştır.

Kararın emsal etkisi, özellikle cezaevi idarelerinin disiplin kurulu kararlarındaki standart, kalıplaşmış ve matbu gerekçelerin artık Anayasa Mahkemesi denetiminde yeterli kabul edilmeyeceğini net bir biçimde göstermesi bakımından son derece kritiktir. Benzer davalarda, mahpuslara gönderilen süreli veya süresiz yayınların ya da mektup eklerinin engellenmesi durumunda, idarenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve ölçülü davrandığını şüpheye mahal bırakmayacak şekilde ispatlaması gerekecektir. Ceza infaz kurumlarındaki haberleşme kısıtlamalarına dair şikâyet ve itirazları inceleyen infaz hâkimlikleri ve ağır ceza mahkemeleri için de bu karar bağlayıcı ve yön gösterici bir nitelik taşımaktadır. Mahkemeler artık şikâyetleri usulden veya genel geçer ifadelerle reddedemeyecek, alıkonulan içeriğin neden kamu düzenini bozduğunu detaylı ve ikna edici bir incelemeyle açıklamak zorunda kalacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Erdem Cem Ergül, olayların yaşandığı dönemde Silivri 8 No.lu L Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu olarak bulunmaktadır. Eşi tarafından kendisine gönderilen bir mektubun ekinde, toplam 27 sayfadan oluşan internet haber sitesi çıktıları yer almaktadır. Ceza İnfaz Kurumu mektup okuma komisyonu tarafından yapılan inceleme sonucunda, Cezaevi Disiplin Kurulu mektubun ekinde yer alan bu haber çıktılarını "sakıncalı" bularak başvurucuya teslim etmeme kararı almıştır. Başvurucu, idarenin bu haksız kararına karşı çıkarak haber çıktılarının kendisine teslim edilmesi ve kararın kaldırılması talebiyle infaz hâkimliğine şikâyette bulunmuştur. İnfaz hâkimliği ve itiraz mercii olan ağır ceza mahkemesi, cezaevi idaresinin kararını usul ve yasaya uygun bularak şikâyeti kesin olarak reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu, haber içeriklerinin incelenmeden alıkonulmasının haber alma ve ifade özgürlüğünü engellediğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın hukuki temelinde, mahpusların sahip olduğu haberleşme ve ifade özgürlüğü ile ceza infaz kurumunun düzen ve iç güvenliğinin sağlanması arasındaki hassas denge yer almaktadır. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, herkes gibi tutuklu ve hükümlüler de kural olarak temel hak ve hürriyetlerin tamamına sahiptir. Bu kapsamda mahpusların dış dünyadan haber veya fikir alma özgürlüğü, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.26 çerçevesinde güvence altına alınmıştır. İfade özgürlüğü mutlak bir hak olmayıp, belirli şartlar altında sınırlandırılabilmesi mümkündür.

Tutuklu ve hükümlülerin dış dünyayla iletişiminin ve yayınlara erişiminin kısıtlanması, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.68 çerçevesinde hukuki bir dayanağa sahiptir. Ancak Anayasa Mahkemesi, bu sınırlamanın temel hak ve özgürlüğü tamamen ortadan kaldıran ya da kullanılmasını imkânsız hâle getiren nitelikte olmaması gerektiğinin altını çizmektedir. Temel haklara yönelik bir müdahalenin hukuka uygun kabul edilebilmesi için Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.13 uyarınca; kanunla öngörülme, meşru bir amaca yönelme, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olmama şartlarını bir arada taşıması zorunludur.

Ceza infaz kurumunda bulunmanın kaçınılmaz bir sonucu olarak kurum güvenliği, suçun işlenmesinin önlenmesi veya kamu düzeninin korunması amacıyla mahpusların yazışmalarına ve bilgi kaynaklarına erişimine kısıtlamalar getirilebilir. Ancak idari makamların ve derece mahkemelerinin, bu kısıtlamaların zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığını mutlaka "ilgili ve yeterli bir gerekçe" ile ortaya koyması şarttır. Soyut tehlike iddiaları veya içeriğin şifreli haberleşme olduğuna dair temellendirilmeyen şüpheler, ifade özgürlüğünün kısıtlanması için tek başına yasal ve yeterli bir dayanak olarak kabul edilemez. Kurum idaresinin hangi hususların güvenliği tehlikeye düşürdüğünü somutlaştırması gerekmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelediğinde, bir ceza infaz kurumunda tutuklu olarak bulunan başvurucuya gelen mektup ekindeki internet haber sitelerine ait dokümanların cezaevi idaresi tarafından teslim edilmemesinin haber ve fikir alma hürriyetine, dolayısıyla ifade özgürlüğüne yönelik açık bir müdahale olduğunu saptamıştır. Müdahalenin kanuni dayanağının bulunduğu ve ceza infaz kurumunun güvenliğinin sağlanması şeklinde meşru bir amaç taşıdığı ilk aşamada kabul edilmiştir. Ancak müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluğu ve orantılılığı hususunda çok ciddi hukuki eksiklikler tespit edilmiştir.

Cezaevi Disiplin Kurulu kararında, mektubun genel olarak sakıncalı olmadığı belirtilerek mektup metninin bizzat başvurucuya teslim edilmesine karar verilmiş, fakat mektup ekinde yer alan internet haber çıktılarının sakıncalı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa Mahkemesi, idarenin ret kararında yer alan gerekçeleri incelediğinde, verilmeyen dokümanların içeriğindeki hangi ifadelerin veya haberlerin kurumun asayiş ve güvenliğini tehlikeye düşürdüğüne, kurum görevlilerini hedef gösterdiğine, terör örgütü mensuplarının haberleşmesine zemin hazırladığına veya kişi ve kuruluşları paniğe sevk edecek yalan bilgiler içerdiğine dair hiçbir somut değerlendirme yapılmadığını belirlemiştir. İdare, sadece genel ve soyut kanun ibarelerini kopyalayarak haber çıktılarını alıkoymuştur.

Başvurucunun infaz hâkimliğine ve ağır ceza mahkemesine yaptığı itirazlar sonucunda verilen ret kararlarında da idarenin soyut gerekçelerinin ötesine geçilmediği, kamu düzeninin korunması ve kurum güvenliğinin sağlanmasına yönelik makul ve zorunlu gerekliliklerin somut olgularla ortaya konulmadığı görülmüştür. Yargılama makamları, söz konusu haber çıktılarının teslim edilmemesinin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığını ilgili ve yeterli bir gerekçeyle ispatlayamamıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, idare ve derece mahkemelerince zorunlu bir toplumsal ihtiyacın varlığını gösteren ilgili ve yeterli gerekçe sunulamaması nedeniyle Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.