Anayasa Mahkemesi Gökhan Baba Kararı 2022/45768 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında tutuklu veya hükümlü olarak bulunan mahpusların dış dünyayla iletişim kurma, haberleşme ve düşüncelerini özgürce açıklama haklarının anayasal sınırlar içindeki yerini ve önemini son derece net bir şekilde çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, mahpusların gönderdiği mektupların veya yazılı iletilerin cezaevi idaresi tarafından doğrudan sakıncalı bulunarak engellenebilmesi için salt matbu, genel geçer ve soyut gerekçelerin kesinlikle yeterli olmadığını bir kez daha vurgulamıştır. Kurum güvenliğini tehlikeye düşürdüğü veya toplumda paniğe yol açacak yalan ve yanlış bilgiler içerdiği iddia edilen yazılı dokümanların, somut olarak hangi ifadelerle bu sonuca yol açtığının veya yol açma potansiyeli taşıdığının idari ve yargısal makamlarca tereddüde yer bırakmayacak açıklıkta ortaya konulması gerekmektedir. İdarenin mektubu alıcısına göndermeme kararı, anayasal güvence altında olan ifade özgürlüğüne yönelik doğrudan ve sert bir müdahale niteliği taşıdığından, bu müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluğu ancak ilgili ve yeterli bir gerekçelendirme faaliyetinin mevcudiyeti ile mümkün olabilmektedir.

Benzer uyuşmazlıklarda ve davalarda emsal teşkil edecek bu değerli karar, özellikle infaz hâkimlikleri, ağır ceza mahkemeleri ve cezaevi disiplin kurulları için son derece önemli bir hukuki yol haritası sunmaktadır. İdari otoriteler ve yargı makamları artık mahpus mektuplarını engellerken yasal mevzuatta yer alan soyut tehlike kriterlerini şablon olarak kopyalamak yerine, mektubun alıcısının kimliğini, metnin genel içeriğini ve bu metnin yaratabileceği somut ve gerçek tehlikeyi her bir olayın kendi özel koşulları çerçevesinde detaylıca tartışmak zorundadır. Uygulamada idareler tarafından sıklıkla başvurulan toptancı yasaklama mantığının ve kategorik ret işlemlerinin önüne geçecek olan bu yerleşik içtihat, mahpusların basın mensuplarıyla, gazetecilerle veya sivil toplum kuruluşlarıyla olan meşru iletişiminin hukuka aykırı ve keyfî şekilde kesilmesini kesin surette engelleyecektir. Aynı zamanda, temel hak ve hürriyetlere idare tarafından yapılan müdahalelerin yargısal denetiminin de sadece şeklî bir evrak incelemesinden ibaret olamayacağını, mahkemelerin idari müdahalenin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığını somut olgular, deliller ve mantıksal çıkarımlarla temellendirmesi gerektiğini hukuk sistemimize sarsılmaz bir kural olarak yerleştirmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Ceza infaz kurumunda tutuklu statüsünde bulunan başvurucu, ulusal ölçekte yayın yapan bir gazetede köşe yazarlığı görevini yürüten bir gazeteciye yönelik olarak cezaevi içindeki güncel koşulları, Covid-19 salgını kapsamında alınan katı tedbirleri ve aynı koğuşu paylaştığı arkadaşının yaşadığı birtakım mağduriyetleri anlatan oldukça eleştirel bir mektup kaleme almış ve bu mektubu belgegeçer yoluyla dışarı göndermek istemiştir. Cezaevi idaresi bünyesinde faaliyet gösteren Mektup Okuma Komisyonu ve müteakiben Ceza İnfaz Kurumu Disiplin Kurulu, kaleme alınan mektubun içeriğinde doğrudan kişi veya kuruluşları paniğe yöneltecek düzeyde yalan ve yanlış bilgiler bulunduğu gerekçesiyle mektubun ilgili gazeteciye gönderilmesini kesin olarak engellemiş ve evrakı başvurucuya iade etmiştir.

Başvurucu, idare tarafından alınan bu engelleme kararına karşı yasal haklarını kullanarak öncelikle infaz hâkimliğine itirazda bulunmuş, ancak ileri sürdüğü şikâyet mahkemece esastan reddedilmiştir. Ardından ağır ceza mahkemesine yapılan üst itiraz başvurusunun da herhangi bir somut gerekçe sunulmadan sonuçsuz bırakılması üzerine başvurucu, yazmış olduğu mektubun cezaevi dışına iletilmemesi ve engellenmesi nedeniyle haberleşme hürriyeti ile ifade özgürlüğünün açıkça ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi önüne gelen bu uyuşmazlığı hukuken nitelendirirken ve çözerken öncelikle Anayasa'nın düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetini temel bir hak olarak düzenleyen 26. maddesi ile temel hak ve hürriyetlerin hangi meşru şartlar altında sınırlanabileceğini kesin kurallara bağlayan 13. maddesini merkeze alarak dikkate almıştır. Yüksek Mahkeme içtihatlarına göre, yazılı belgelerin, mektupların veya notların bir başkasına serbestçe verilmesi, iletilmesi ve gerektiğinde bastırılması özgürlüğü, ifade özgürlüğünün ayrılmaz, bütünleşik ve temel bir parçası olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla mektubun engellenmesi doğrudan ifade özgürlüğüne yapılmış net bir müdahale teşkil etmektedir.

Müdahalenin iç hukuktaki kanuni dayanağını oluşturan 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.68 hükmü, hükümlü ve tutukluların dış dünyayla haberleşme hakkını anayasal güvencelere paralel olarak koruma altına almakla birlikte bu hakkın istisnai sınırlarını da açıkça çizmektedir. Bu yasal çerçevede, kurumun asayiş ve güvenliğini somut olarak tehlikeye düşüren, kurum görevlilerini açıkça hedef gösteren veya toplumdaki kişi ve kuruluşları doğrudan paniğe yöneltecek derecede yalan ve yanlış bilgileri içeren mektupların komisyonlarca sakıncalı kabul edilerek alıcısına gönderilmeyeceği net bir biçimde düzenlenmiştir.

Ancak Anayasa Mahkemesinin yerleşik ve istikrarlı içtihat prensiplerine göre, hükümlü ve tutukluların, Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında kalan tüm temel hak ve hürriyetlere, doğaları gereği kural olarak eksiksiz sahip oldukları hiçbir zaman unutulmamalıdır. Elbette ceza infaz kurumunda bulunmanın kaçınılmaz, fiilî ve hukuki bir sonucu olarak yeni suçların işlenmesinin önlenmesi, kurum içi güvenliğin sağlanması ve disiplinin tesis edilmesi gibi meşru amaçlarla bu anayasal haklara birtakım makul ve yasal sınırlamalar getirilebilir. Ne var ki, anayasal bir hak olan ifade özgürlüğüne yönelik olarak idarece gerçekleştirilen bir müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve hukuka yaraşır kabul edilebilmesi için mutlak surette zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması ve hakkın özünü zedelemeyecek şekilde orantılı olması hukuki bir zorunluluktur. Kamu idaresi makamları ve disiplin kurulları, engellenen mektubun içeriğindeki tam olarak hangi kelime veya ifadelerin bu sayılan meşru hedefleri zedelediğini, konuyla tamamen ilgili ve mantıksal açıdan yeterli gerekçelerle hukuken ortaya koymak zorundadır. Kararı denetleyen idari yargı veya ceza yargısı mercilerince bu derinlemesine değerlendirmelerin yapılmaması, anayasal hakkın özüne dokunan, hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmayan ve bütünüyle ölçüsüz bir müdahale anlamına gelmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun bir gazeteciye şahsen göndermek istediği mektubun cezaevi idaresi tarafından hukuken alıkonulmasını doğrudan doğruya ifade özgürlüğüne yönelik somut bir müdahale olarak hukuken nitelendirmiştir. Söz konusu müdahalenin kanuni bir dayanağının bulunduğu ve cezaevi düzeninin, kamu güvenliğinin korunması gibi meşru bir amaca hizmet ettiği ilk aşamada tespit edilmekle birlikte, asıl uyuşmazlık noktası olan bu müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygunluğu açısından oldukça kapsamlı ve derinlemesine bir yargısal inceleme yapılmıştır.

Somut olay detaylıca incelendiğinde, Ceza İnfaz Kurumu Disiplin Kurulunun, engellenen mektubun bütününde kişi veya kuruluşları açıkça paniğe yöneltecek derecede yalan ve yanlış bilgiler barındırdığı şeklinde son derece soyut, genel geçer ve matbu bir değerlendirmeyle mektubun gönderilmesini kesin olarak engellediği görülmüştür. Bu karara karşı yapılan şikâyeti usulen inceleyen İnfaz Hâkimliği ve ardından itiraz mercii olarak dosyayı ele alan Ağır Ceza Mahkemesi ise mektubun gerçek içeriğine ve metnine yönelik hiçbir somut hukuki değerlendirme yapmamış, sadece idarenin almış olduğu kararı şeklen ve yüzeysel bir yaklaşımla hukuka uygun bularak başvurucunun itirazlarını tümüyle reddetmiştir. Yüksek Mahkeme, mektubu gönderenin konumu, muhatap olan gazetecinin niteliği ve mektubun genel içeriği bir bütün olarak adil bir biçimde gözetildiğinde, mektupta yer alan tam olarak hangi ifadelerin veya iddiaların kamuoyunda paniğe yol açan yalan beyanlar içerdiğinin kararlarda açıkça ve tatmin edici şekilde belirtilmediğine büyük bir hassasiyetle dikkat çekmiştir.

Gerek idari makamlar gerekse bu kararları denetlemekle yükümlü olan yargı mercileri, yapılan ağır müdahalenin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı tam olarak nasıl karşıladığını ve demokratik hukuk devletine dayalı bir toplumda neden zorunlu ve gerekli olduğunu ilgili, makul ve yeterli bir yasal gerekçeyle ortaya koyamamıştır. İletilmek istenen mektubun tamamının toptancı, kategorik ve orantısız bir yaklaşımla bütünüyle sakıncalı bulunması ve bu ağır idari işlemin mektubun spesifik içeriğiyle hiçbir şekilde ilişkilendirilerek hukuken gerekçelendirilmemesi, ifade özgürlüğünün açık ve net bir ihlali sonucunu hukuken doğurmuştur. Devletin ve yetkili organlarının cezaevlerindeki asayiş, güvenlik ve disiplini sağlama konusundaki geniş takdir yetkisi, mahpusların temel haklarını bütünüyle ortadan kaldıracak, içini boşaltacak nitelikte soyut, matbu gerekçelerle kesinlikle kullanılamaz.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, idari ve yargısal makamların yeterli gerekçe sunmadan başvurucunun mektubunu engellemesi nedeniyle Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.