Anayasa Mahkemesi Hanefi Erdem Kararı 2022/9328 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların ifade özgürlüğü ile kurum güvenliği arasındaki hassas dengeyi hukuki zeminde somutlaştırmaktadır. Mahpusların bulundurdukları dokümanlar veya yazdıkları metinler nedeniyle disiplin cezasına çarptırılabilmesi için sadece kanunda yazılı eylemin soyut olarak gerçekleşmesi yeterli görülmemiştir. Aynı zamanda bu eylemin kurumun düzenini, güvenliğini ve disiplinini somut olarak bozacak nitelikte olması ve uygulanacak yaptırımın da eylemin ağırlığıyla makul bir orantı içinde bulunması gerektiği vurgulanmıştır. İdare, özellikle en üst hadden hücre cezası tayin ederken bu zorunluluğu maddi verilere dayalı, açıklayıcı ve somut gerekçelerle kanıtlamak zorundadır.

Uygulamada ceza infaz kurumu idarelerinin disiplin cezası verirken, özellikle matbu gerekçelerle ve en ağır yaptırımları tercih etme yönündeki eğilimine karşı bu karar önemli bir hukuki sınır çizmektedir. Karar, idarenin infaz rejimini sağlarken sahip olduğu takdir yetkisinin mutlak ve sınırsız olmadığını, mahpusların temel haklarının her koşulda gözetilmesi gerektiğini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Benzer uyuşmazlıklar ve davalar için çok güçlü bir emsal teşkil eden bu hüküm, disiplin kurullarının ve onların kararlarını denetleyen infaz hâkimliklerinin kararlarını oluştururken ölçülülük ilkesine sıkı sıkıya bağlı kalmalarını mecburi kılacaktır. Aksi takdirde, yasal sınırlar içinde kalınsa dahi orantısız verilen hücre cezalarının doğrudan ifade özgürlüğü ihlali doğuracağı yerleşik bir anayasal ilke olarak Türk hukuk sisteminde bir kez daha teyit edilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Hanefi Erdem, terör örgütüne üye olma suçundan ceza infaz kurumunda hükümlü olarak bulunmaktadır. Ceza infaz kurumunda gerçekleştirilen bir arama sırasında başvurucuya ait bir ajanda ele geçirilmiş ve bu ajandanın içinde yer alan bazı ifadeler nedeniyle hakkında disiplin soruşturması başlatılmıştır. İdare, ajandadaki yazıların terör örgütünün eğitim ve propaganda faaliyetleri kapsamında olduğunu iddia ederek başvurucuya en üst sınırdan yirmi gün hücreye koyma cezası vermiştir. Başvurucu ise söz konusu yazıları kızına moral vermek amacıyla yazdığını, kimseyle paylaşmadığını ve propaganda amacı taşımadığını belirterek karara itiraz etmiştir. İnfaz Hâkimliği ve Ağır Ceza Mahkemesi tarafından itirazlarının reddedilmesi üzerine başvurucu, savunma hakkının kısıtlandığı ve düşüncelerini yazdığı için orantısız şekilde cezalandırılmasının ifade özgürlüğünü, aynı zamanda adil yargılanma hakkını zedelediği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Anayasa'da güvence altına alınan ifade özgürlüğü ile ceza infaz kurumlarının disiplin rejimine dair yasal düzenlemeleri merkeze almıştır. Temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin ölçütler Anayasa'nın 13. maddesinde belirtilmiş olup, bu sınırlandırmaların demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağı kurala bağlanmıştır. Bu bağlamda, Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğü, cezaevinde bulunan mahpuslar için de geçerli bir temel hak olarak kabul edilmektedir.

Uyuşmazlıkta idarenin müdahaleye dayanak yaptığı temel kanuni norm, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.44 hükmüdür. Bu maddenin üçüncü fıkrasının (l) bendi, suç örgütlerinin eğitim ve propaganda faaliyetlerini yapmayı doğrudan bir disiplin suçu olarak tanımlamış ve karşılığında hücreye koyma cezası öngörmüştür. Ancak Yüksek Mahkeme, aynı Kanun'un disiplin cezalarına ilişkin genel hükümlerini düzenleyen 5275 sayılı Kanun m.37 kuralına dikkat çekmiştir. Bu kural uyarınca, bir eylemin disiplin suçu sayılabilmesi ve ceza verilebilmesi için yalnızca özel hükümdeki şartların gerçekleşmesi yeterli görülmemektedir. İlgili eylemin aynı zamanda kurumda düzenli bir yaşamın sürdürülmesini, güvenliğin ve disiplinin sağlanmasını aktif olarak ihlal edecek veya engelleyecek boyutta gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

Yerleşik anayasal içtihatlar uyarınca, ifade özgürlüğüne yönelik her türlü müdahale, ceza infaz kurumunda güvenliği ve düzeni sağlama meşru amacı taşısa dahi orantılı olmak zorundadır. Eylem ile verilen disiplin cezası arasında mutlaka makul bir denge bulunmalı, özellikle cezaların kanuni en üst hadden teşdit edilerek uygulandığı durumlarda, bu katı tercihin dayandığı haklı, ikna edici ve somut gerekçeler yargı kararlarında açıkça ortaya konulmalıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun hücresinde ele geçirilen ajandadaki yazıların niteliğini ve bu yazılara karşılık idarenin uyguladığı yaptırımı çok yönlü bir şekilde detaylıca incelemiştir. Başvurucunun ajandasında yer alan ifadelerin, ceza infaz kurumunda bulunan diğer örgüt mensuplarına hitaben yazılmış olabileceği ve örgütsel motivasyonu canlı tutma amacı taşıdığı idarece değerlendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, bu ve benzeri ifadelerin ceza infaz kurumunun güvenlik ve disiplinini tehdit etme potansiyeli taşıyabileceğini, bu yönüyle başvurucuya bir disiplin cezası verilmesinin demokratik toplumda zorunlu bir sosyal ihtiyaca karşılık geldiğini ilke olarak kabul etmiştir.

Ancak Mahkeme, hukuki değerlendirmesinin asıl ağırlığını cezanın orantılılığı ve ölçülülük ilkesi üzerinde yoğunlaştırmıştır. Dosya kapsamından anlaşıldığı üzere, Ceza İnfaz Kurumu Disiplin Kurulu, başvurucu hakkında ceza tayin ederken kanunda öngörülen en üst sınırı tercih etmiş ve yirmi gün hücre hapsi cezasına hükmetmiştir. Oysa aynı idari kararın bizzat kendi gerekçesinde başvurucunun cezaevinde iyi hâlli olduğu ve örgüt bağından uzak tarafsız bir koğuşta barındırıldığı tespitlerine de yer verilmiştir. İdare, iyi hâlli olan ve tarafsız bir koğuşta kalarak kurallara uyum gösteren başvurucuya neden en ağır yaptırımın uygulandığını, bu ölçüde sert bir cezanın hangi somut tehlikelilik durumuyla veya güvenlik zafiyetiyle gerekçelendirildiğini ikna edici biçimde açıklayamamıştır. İdarenin kararını denetlemekle yükümlü olan infaz hâkimliği ve ağır ceza mahkemesi de cezanın orantılılığı konusunda herhangi bir tartışma yürütmemiş, başvurucunun bu yöndeki itirazlarını tümüyle cevapsız bırakmıştır.

Bu usuli ve esasa ilişkin eksiklikler ışığında Yüksek Mahkeme, işlenen eylem ile verilen hücre hapsi cezası arasındaki makul ve adil dengenin gözetilmediğine dikkat çekmiştir. Her ne kadar ceza infaz kurumunun düzen ve disiplinini sağlamak meşru ve yasal bir amaç olsa da, somut gerekçeler sunulmadan doğrudan en ağır cezanın uygulanmasının ölçülülük ilkesini temelden zedelediği sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.