Anayasa Mahkemesi Yusuf Köksal Kararı 2021/61517 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların temel hak ve özgürlüklerinin, özellikle de ifade özgürlüğünün sınırları bakımından son derece kritik bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, mahpusların odalarında veya kişisel alanlarında bulundurdukları şahsi notlarının ve eleştirilerinin, kurumun güvenliğini veya disiplinini somut ve açık bir şekilde bozmadığı sürece disiplin cezasına konu edilemeyeceğini net bir biçimde ortaya koymuştur. Karar, cezaevi yönetimlerinin mahpuslara yönelik disiplin cezası uygularken soyut iddialara değil, eylemin kurum düzenine etkisini gösteren somut, objektif ve ikna edici gerekçelere dayanması gerektiğini anayasal bir zorunluluk olarak belirlemektedir.

Benzer uyuşmazlıklar ve infaz hukuku uygulamaları bağlamında bu karar, cezaevi idareleri ile infaz hâkimlikleri için bağlayıcı bir emsal teşkil etmektedir. İdareler, mahpusların kurum yönetimine veya uygulamalarına yönelik eleştirel notlarını doğrudan uygunsuz söz ve davranış kapsamına sokarak cezalandırma yoluna gidemeyecektir. Yargı mercileri de bu tür disiplin cezalarına karşı yapılan itirazları incelerken sadece şeklî bir denetim yapmakla yetinemeyecek, eylemin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılayıp karşılamadığını ve orantılılık ilkesini esas alarak demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk denetimi yapacaktır. Bu yaklaşım, infaz sisteminde ifade özgürlüğünün keyfî kısıtlamalara karşı daha güçlü bir koruma kalkanına sahip olmasını sağlayacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Yusuf Köksal, Afyonkarahisar 1 No.lu T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda silahlı terör örgütüne üye olma suçundan hükümlü olarak bulunmaktadır. Ceza infaz kurumu iç güvenlik görevlileri tarafından güvenlik zafiyetinin önlenmesi amacıyla başvurucunun koğuşunda yapılan kısmi bir arama sırasında, kendisine ait olan ve içinde çeşitli notlar barındıran bir defter bulunmuştur. Notlarda idare ve gözlem kurullarının oluşumuna ve kurum müdürünün uygulamalarına yönelik bazı eleştiriler yer almaktadır.

Ceza İnfaz Kurumu Disiplin Kurulu, defterdeki ifadelerin kurum görevlilerine karşı uygunsuz söz sarf etme veya davranışta bulunma eylemini oluşturduğu gerekçesiyle başvurucuya bir ay bazı etkinliklere katılmaktan alıkoyma disiplin cezası vermiştir. Başvurucu, yazdığı notların ifade özgürlüğü kapsamında tamamen kendi gözlemlerine dayalı eleştiri mahiyetinde olduğunu, bu notların kurumun düzenini veya güvenliğini bozmadığını belirterek cezanın iptali talebiyle infaz hâkimliğine ve ardından ağır ceza mahkemesine başvurmuştur. İtirazlarının derece mahkemelerince reddedilmesi üzerine başvurucu, ifade özgürlüğünün ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümünde temel alınan hukuki kuralların merkezinde Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğü bulunmaktadır. Mahpusların mektupları, notları ve sahip oldukları şahsi dokümanlar üzerindeki idari denetimler ve yaptırımlar bu anayasal güvencenin sınırları içinde değerlendirilmektedir. Uyuşmazlığın yasal dayanağını ise 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m. 40/2-e hükmü oluşturmaktadır. Anılan madde, kurum görevlilerine karşı uygunsuz söz sarf etme veya davranışta bulunma eylemlerini bir disiplin suçu olarak tanımlamakta ve bu eylemlere karşılık bazı etkinliklere katılmaktan alıkoyma cezası öngörmektedir.

Disiplin suç ve cezaları yönünden genel hüküm niteliğinde olan 5275 sayılı Kanun m. 37 uyarınca, bir eylemin disiplin suçu oluşturabilmesi için sadece özel hükümdeki şartların gerçekleşmesi yeterli değildir. Aynı zamanda eylemin ceza infaz kurumunda düzenli bir yaşamın sürdürülmesini, kurumun güvenliğini ve disiplinini bozucu nitelikte olması gerekmektedir. Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, mahpuslar da diğer bireyler gibi Anayasa'nın ve uluslararası sözleşmelerin ortak koruma alanı içindeki temel hak ve özgürlüklere kural olarak sahiptir. Ceza infaz kurumunda bulunmanın kaçınılmaz sonucu olarak suçun önlenmesi ve disiplinin sağlanması amacıyla bu haklara sınırlandırma getirilebilmesi pek tabii mümkündür.

Ancak ifade özgürlüğüne yönelik bu tür müdahalelerin Anayasa'nın 13. maddesinde belirtilen demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ve ölçülülük ilkelerine riayet etmesi zorunludur. Disiplin cezasına konu edilen eylemlerin, zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığı, idare ve yargı mercilerince ilgili ve yeterli bir gerekçeyle somut olarak ortaya konulmalıdır. Sırf rahatsız edici veya eleştirel nitelikte olduğu gerekçesiyle bireysel notların doğrudan kurum disiplinini bozduğu varsayılamaz ve bu gerekçeyle hak kısıtlamasına gidilemez.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun koğuşunda ele geçirilen defterdeki notlar nedeniyle disiplin cezası ile cezalandırılmasının ifade özgürlüğüne yönelik bir müdahale olduğunu tespit etmiştir. Müdahalenin 5275 sayılı Kanun kapsamında kanuni bir dayanağı bulunduğu ve kurum düzeni ile güvenliğinin korunması şeklinde meşru bir amaca hizmet ettiği kabul edilmekle birlikte, bu müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluğu açısından derinlemesine bir inceleme yapılmıştır.

Somut olayda Disiplin Kurulu, defterde yer alan ifadelerin kurum görevlilerine karşı uygunsuz ve mesnetsiz söz mahiyetinde olduğunu iddia ederek yaptırım uygulamıştır. Ancak başvurucunun yazdığı notların, bulunduğu ceza infaz kurumunun idare gözlem kurullarının oluşumuna, uygulamalarına ve kararların alınış şekline yönelik tamamen kendi bakış açısıyla yaptığı eleştirilerden ibaret olduğu görülmektedir. Başvurucu, notlarında hukukçu personelin eksikliğine ve kararların genellikle oybirliğiyle çıkıp diğer kurulların kararlara şerh düşememesine dair kişisel saptamalarını dile getirmiştir.

Anayasa Mahkemesi, idare ve derece mahkemelerinin verdikleri kararlarda bu tür kişisel değerlendirme ve ifadelerin ceza infaz kurumunun düzenini, güvenliğini veya disiplinini nasıl ve ne şekilde tehlikeye düşürdüğünü somut olarak gösteremediklerini belirlemiştir. Disiplin kararı ve infaz hâkimliği ile ağır ceza mahkemesinin ret kararları, yalnızca ilgili mevzuata atıf yapmakla yetinmiş, başvurucunun eyleminin somut koşullar altındaki etkisini tartışmamıştır. Kamu makamları, başvurucunun eleştirel notları nedeniyle cezalandırılmasının zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığına dair ilgili ve yeterli bir gerekçe ortaya koyamamıştır. İfade özgürlüğüne yönelik yetersiz gerekçelerle ve sırf soyut değerlendirmelerle yapılan bu tür müdahalelerin demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmadığı vurgulanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.