Anayasa Mahkemesi Osman Yalavuz Kararı 2020/23375 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan tutuklu ve hükümlülerin sahip olduğu ifade özgürlüğünün sınırları ve bu hakka yönelik idari müdahalelerin niteliği açısından kritik bir hukuki anlama sahiptir. Anayasa Mahkemesi, mahpusların odalarında yapılan aramalarda ele geçirilen kişisel notlar, çizimler ve ajandalar nedeniyle doğrudan ve ağır bir disiplin cezası verilmesinin temel hak ve özgürlüklerin ihlali anlamına gelebileceğini açıkça ortaya koymuştur. İdarenin sadece dokümanın içeriğine veya kullanılan ifadelere bakarak karar vermemesi, bu içeriğin ceza infaz kurumunun asayişini, güvenliğini ve disiplinini somut olarak nasıl tehlikeye attığını objektif delillerle kanıtlaması gerektiği vurgulanmıştır. Dolayısıyla, salt kişisel kullanımda olan notların suç örgütü propagandası olarak değerlendirilmesi ve mahpusun tecrit edilmesi sonucunu doğuran hücre cezası gibi son derece ağır yaptırımlara konu edilmesi hukuken ölçüsüz ve yetersiz bulunmuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar ceza infaz kurumu yönetimleri, infaz disiplin kurulları ve itiraz mercii olan infaz hâkimlikleri için bağlayıcı ve oldukça katı bir hukuki standart getirmektedir. Artık idareler, ifade özgürlüğüne dokunan disiplin cezalarını uygularken salt kanun metnini tekrar eden matbu gerekçelerle yetinemeyecek, mahpusun bireysel eyleminin kurum düzeni üzerindeki bozucu ve yıkıcı etkisini somut gerçeklerle, olay bazında temellendirmek zorunda kalacaktır. İnfaz hâkimlikleri ile ağır ceza mahkemelerinin de idari kararları denetlerken şeklî bir inceleme yapmak yerine daha titiz bir yaklaşım sergilemeleri, matbu ret kararları vermek yerine olayın özüne inerek hak ve özgürlükler bağlamında ölçülülük değerlendirmesi yapmaları kaçınılmaz bir zorunluluk hâline gelmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Siverek T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu statüsünde bulunan başvurucu, barındığı koğuşta idare tarafından yapılan rutin bir arama sırasında el konulan kişisel bir ajandanın içeriği gerekçe gösterilerek disiplin cezasına çarptırılmıştır. Ceza infaz kurumu disiplin kurulu, söz konusu ajandada yer alan notların, birtakım şiirlerin, karakalem çizimlerin ve haritaların terör örgütü propagandası niteliğinde olduğunu iddia etmiştir. Bu doğrultuda idare, başvurucuya suç örgütlerinin eğitim ile propaganda faaliyetlerini yapmak ve yaptırmak eyleminden dolayı on bir gün hücreye koyma gibi son derece ağır bir disiplin cezası vermiştir. Başvurucu, yazdıklarının sadece kendi kişisel gelişimine yönelik notlar olduğunu, herhangi bir şekilde propaganda amacı taşımadığını, kurum güvenliğini ve genel disiplini tehlikeye atmadığını belirterek verilen bu cezaya itiraz etmiştir. İnfaz Hâkimliği ve Ağır Ceza Mahkemesi tarafından yapılan şikâyet ve itiraz başvurularının gerekçesiz bir biçimde reddedilmesi üzerine başvurucu, haksız yere disiplin cezası aldığını, hak arama hürriyetinin kısıtlandığını ve nihayetinde anayasal güvence altındaki ifade özgürlüğünün ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen uyuşmazlığı incelerken temel olarak Anayasa'nın 26. maddesinde tam bir güvence altına alınan ifade özgürlüğü ilkelerini ve modern infaz hukukunun evrensel temel kurallarını merkeze alarak bir değerlendirme yapmıştır. Öncelikle herkes gibi hükümlü ve tutukluların da, ceza infaz kurumunda bulunmanın kaçınılmaz ve doğal bir sonucu olarak birtakım kısıtlamalara tabi olsalar da özünde ifade özgürlüğünden yararlanma haklarının devam ettiği güçlü bir şekilde vurgulanmıştır. Bu temel hakka idare tarafından yapılacak her türlü müdahalenin Anayasa'nın 13. maddesinde açıkça belirtilen kanunilik, meşru amaç, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ile ölçülülük ilkelerine harfiyen uyması hukuki bir zorunluluktur.

Mahpuslara verilecek disiplin cezalarının temel kanuni dayanağını oluşturan 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'un 44. maddesi, hücreye koyma cezasını gerektiren istisnai ve ağır eylemleri düzenlemektedir. İlgili maddenin üçüncü fıkrasının (l) bendi, "suç örgütlerinin eğitim ve propaganda faaliyetlerini yapmak veya yaptırmak" eylemini ağır bir disiplin suçu olarak tanımlayarak yaptırıma bağlamıştır. Ancak Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına ve 5275 sayılı Kanun'un 37. maddesi hükümlerine göre, bir disiplin cezasının hukuka uygun olarak uygulanabilmesi için sadece özel hükümde yer alan şeklî şartların gerçekleşmesi tek başına yeterli kabul edilemez. İsnat edilen eylemin aynı zamanda kurumda düzenli bir yaşamın sürdürülmesini, güvenliğin, asayişin ve genel disiplinin sağlanmasını doğrudan tehlikeye düşürmesi ve bozması gerekmektedir.

Ceza infaz kurumunda gerçekleştirilen somut bir eylem, kanunda öngörülen disiplin suçunun lafzi tanımına şeklen uysa bile, bu durum doğrudan ağır bir yaptırım uygulanması için yeterli ve meşru bir gerekçe oluşturmaz. Kamu makamları, eylemin kurumun asayişini ve düzenini nasıl bozduğunu ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya koymakla yükümlüdür. Aksi hâlde, salt soyut değerlendirmelerle temel haklara yapılan müdahaleler, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun kabul edilemez.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı tüm yönleriyle incelerken başvurucuya uygulanan disiplin cezasının ifade özgürlüğüne yönelik doğrudan bir müdahale olduğunu tespit etmiştir. Söz konusu müdahalenin şeklî anlamda bir kanuni dayanağı bulunmakla birlikte, temel mesele olan demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluğu ve orantılılığı ilkeleri çok detaylı bir şekilde sorgulanmıştır. Kurum idaresi, başvurucunun şahsi kullanımında olan ve koğuşunda bulunan ajandanın içeriğine dayanarak disiplin cezası uygulamış olsa da, ajanda içindeki bu yazı ve çizimlerin kurum güvenliğini, asayişini ve genel düzenini ne şekilde tehdit ettiğini somut gerçeklerle hiçbir şekilde temellendirmemiş ve açıklamamıştır.

Ceza İnfaz Kurumu Disiplin Kurulu kararında, arama sonucunda ele geçirilen ajanda ve notlarla ilgili oldukça genel, matbu ve soyut değerlendirmeler yapılmış, ancak spesifik olarak hangi ifadelerin veya çizimlerin aktif bir örgüt propagandası niteliği taşıdığı izah edilmemiştir. Daha da önemlisi, başvurucunun şahsi kullanımında olan, dışarıya dağıtılmayan veya başkalarına okutulduğu kanıtlanmayan bu ajandayı hücresinde bulundurmasının, kurumdaki disiplini, asayişi veya düzenli yaşamı fiilî olarak nasıl bozduğuna dair hiçbir hukuki tespit yapılmamıştır. Anayasa Mahkemesi, idarenin ve disiplin kararına yönelik itirazları inceleyen derece mahkemelerinin, başvurucunun bireysel eyleminin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığını ve verilen on bir günlük hücre cezasının orantılı olduğunu ilgili ve yeterli gerekçelerle kanıtlayamadığını önemle vurgulamıştır.

Sadece kişisel nitelikteki bir eşyanın bulundurulması fiili üzerinden, somut ve yakın bir güvenlik tehlikesi veya kurumda bir disiplin zafiyeti ortaya konulmadan doğrudan doğruya ağır bir disiplin cezası olan hücre cezasının uygulanması, ifade özgürlüğüne yönelik tahammül edilemez, ağır ve ölçüsüz bir müdahale olarak değerlendirilmiştir. Kamu makamlarının iddialarını somut delillerle kanıtlamada eksik kalması, uygulanan idari yaptırımın hukuki dayanaktan ve haklılıktan yoksun olmasına yol açmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, uygulanan disiplin cezasının demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmadığı gerekçesiyle ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.