Anayasa Mahkemesi Şaban Cinoğlu (2) Kararı 2020/20797 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların dış dünya ile iletişim kurma yollarından biri olan ve mahpus psikolojisi açısından hayati önem taşıyan mektup hakkına yönelik idari müdahalelerin sınırlarını hukuki boyutta net bir şekilde çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, tutuklu veya hükümlülerin haberleşme hürriyetine yapılacak müdahalelerin sadece kanuni bir dayanağa sahip olmasını hak ihlalini önlemek için yeterli görmemekte, aynı zamanda bu müdahalelerin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve ölçülü olmasını kesin bir dille şart koşmaktadır. Karar, idarenin şifreli haberleşme veya güvenlik riski gibi geniş yorumlanmaya müsait şüphelerle mektupları tamamen alıkoyma pratiğine karşı çok güçlü ve hukuki bir fren işlevi görmektedir.

Benzer davalar açısından bu kararın en kritik emsal etkisi ve uygulamadaki yansıması, mektup okuma komisyonları ile bu kararları denetleyen infaz hâkimlikleri için getirdiği somut inceleme ve gerekçelendirme yükümlülüğüdür. Mahkeme, idarenin soyut tehlike varsayımlarıyla hareket etmesini reddederek, mektubun içeriğine yönelik somut, açık ve çok daha detaylı bir değerlendirme yaparak karar vermesi gerektiğini vurgulamaktadır. Ayrıca, mektubun tamamını alıkoymak yerine, yalnızca sakıncalı veya şifreli görülen kısımların çizilerek veya sansürlenerek alıcısına gönderilmesi gibi çok daha hafif müdahale araçlarının neden uygulanmadığının da idarece makul bir biçimde gerekçelendirilmesi zorunlu hâle getirilmiştir. Bu durum, ceza infaz kurumu uygulamalarında daha şeffaf, iyi gerekçelendirilmiş ve temel haklara saygılı bir denetim sürecinin mahkemelerce benimsenmesini zorunlu kılmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Osmaniye 1 No.lu T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda terör örgütü üyeliği suçundan hükümlü olarak bulunan başvurucu Şaban Cinoğlu, dışarıdaki çocuklarına hasretini gidermek amacıyla bir mektup göndermek istemiştir. Ancak ceza infaz kurumu yönetimi tarafından mektup incelendiğinde, mektubun içinde "resfebe" yani harf, sayı ve resimlerin bir arada kullanılarak gizli bir kelime bulmaya dayanan zekâ oyunu şekilleri bulunduğu tespit edilmiştir. Ceza infaz kurumu idaresi, bu şekillerin dışarıya gizli mesaj iletmek amacıyla şifreli bir haberleşme yöntemi olabileceğini belirterek mektuba tamamen el koymuş ve gönderilmesine izin vermemiştir.

Başvurucu, çocuklarına gönderdiği mektubun haksız ve dayanaksız yere sakıncalı bulunarak alıkonulması üzerine infaz hâkimliğine resmi şikâyette bulunmuş, ancak bu şikâyeti ve sonrasında ağır ceza mahkemesine yaptığı itirazı derece mahkemeleri tarafından reddedilmiştir. Tüm iç hukuk yollarından olumsuz sonuç alan başvurucu, idarenin mektubuna haksız yere el koyduğunu belirterek anayasal düzeyde korunan haberleşme hürriyetinin ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.22 kapsamında güvence altına alınan haberleşme hürriyeti çerçevesinde incelemiş ve hükme bağlamıştır. Tutuklu ve mahpusların mektuplarının kurum idaresi tarafından denetlenmesi ve gerektiğinde alıkonulması suretiyle haberleşme hürriyetine yapılan müdahaleler, ancak kanunilik, meşru amaç, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ve ölçülülük ilkelerine riayet edildiği sürece hukuka uygun kabul edilebilir.

Söz konusu müdahalenin temel hukuki dayanağı, ceza infaz kurumlarının işleyişini ve mahpusların iletişim haklarını düzenleyen kanun ve ilgili yönetmeliklerdir. İdare, ceza infaz kurumunun genel güvenliğini ve iç disiplinini korumak, dışarıya yönelik olası bir suç işlenmesini önlemek gibi yasal ve meşru amaçlarla mahpusların haberleşme hakkına bazı kısıtlamalar getirme yetkisine sahiptir. Ancak Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, idarenin sahip olduğu bu denetim ve kısıtlama yetkisi mutlak ve sınırsız değildir. İdarenin, mahpusun mektubuna tamamen el koyarken veya sansürlerken mutlaka somut, inandırıcı ve haklı gerekçeler sunması zorunludur.

Hukuk devletinin en önemli güvencelerinden biri olan ölçülülük ilkesi gereği, idari makamların ve kararları denetleyen derece mahkemelerinin, yapılan müdahalenin gerçekten zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılayıp karşılamadığını titizlikle değerlendirmeleri gerekmektedir. Bir mahpus mektubunda sakıncalı ifadeler veya şifreli olabileceği düşünülen şekiller tespit edildiğinde, idarenin öncelikle daha hafif bir tedbir olan sakıncalı kısımların çizilerek veya sansürlenerek gönderilmesi alternatifini değerlendirmesi şarttır. Mektubun tamamının alıkonulması, ancak bu daha hafif tedbirin yetersiz kalacağı ve güvenliğin kesin olarak tehlikeye gireceği durumlarda başvurulabilecek en son çaredir. İnfaz hâkimlikleri ve ağır ceza mahkemelerinin, idarenin soyut ve genel geçer güvenlik iddialarını peşinen yeterli görmeyip, somut olay bazında çok daha detaylı, tatmin edici ve ikna edici bir gerekçelendirme yapması anayasal hakların korunması için elzemdir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun çocuklarına göndermek istediği mektubun kurum idaresi tarafından tamamen alıkonulmasının, anayasal güvence altındaki haberleşme hürriyetine yönelik açık bir müdahale olduğunu tespit etmiştir. Mahkeme, bu idari müdahalenin kanuni bir dayanağının bulunduğunu ve kurum güvenliğini sağlama gibi meşru bir amaca hizmet ettiğini kabul etmekte tereddüt yaşamamıştır. Ancak yargısal denetimin odak noktası ve asıl sorun, gerçekleştirilen bu idari müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine gerçekten uygun olup olmadığı ve ölçülülük sınırları içinde kalıp kalmadığı noktasında düğümlenmektedir.

Somut olayın mahkemelerce incelenmesinde, ceza infaz kurumu disiplin kurulu, infaz hâkimliği ve itiraz mercii olan ağır ceza mahkemesinin kararlarında, mektupta yer alan resfebe şekillerine yönelik somut, detaylı ve tatmin edici hiçbir inceleme yapılmadığı saptanmıştır. İlgili kurulların ve derece mahkemelerinin kararlarında, yalnızca mektuptaki şekillerin şifreli haberleşme olabileceği yönünde genel, kalıplaşmış ve soyut bir varsayımla yetinilmiştir. Anayasa Mahkemesi, idarenin bu güvenlik şüphesini somut olgularla destekleyemediğini ve söz konusu zekâ oyunu şekillerinin gerçekten bir örgütsel haberleşme veya asayiş riski oluşturup oluşturmadığını detaylı bir şekilde analiz etmediğini açıkça belirlemiştir.

Daha da önemlisi, Anayasa Mahkemesi müdahalenin temel şartı olan ölçülülük ilkesinin somut olayda ihlal edildiğine büyük bir dikkat çekmiştir. Kurum idaresi ve idari karara yönelik itirazı inceleyen derece mahkemeleri, mektubun tamamını alıkoyarak haberleşmeyi tamamen kesmek yerine, yalnızca sakıncalı veya şüpheli görülen resfebe şekillerinin karalanarak, çizilerek veya o sayfanın çıkarılarak mektubun içeriğinde yer alan geri kalan masum kısımlarının gönderilmesinin mümkün olup olmadığını hiç tartışmamıştır. Daha hafif bir müdahale aracı olan kısmi sansür seçeneği en ufak bir şekilde değerlendirilmeden, mektubun bütünüyle engellenerek imha edilmesi veya dosyaya kaldırılması, hak ve özgürlüklere yönelik orantısız ve aşırı bir müdahale olarak kabul edilmiştir. Derece mahkemelerinin idarenin soyut gerekçelerini yeterli görerek müdahaleyi onaması, anayasal güvencelerin göz ardı edilmesi anlamına gelmektedir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, haberleşme hürriyetinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.