Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahkemeye erişim hakkı şekilci yorumlarla engellenemez.
• Devletler yargı yetkisi uyuşmazlıklarını sürüncemede bırakamaz.
• Başlayan yargılamada nihai karar verilmesi zorunludur.
• Kişinin kontrolü dışındaki usuli engeller mazeret olamaz.

Bu karar, bir devletin dağılması veya yargısal teşkilatının yeniden yapılandırılması gibi olağanüstü dönemlerde dahi bireylerin mahkemeye erişim hakkının mutlak surette güvence altına alınması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Başvurucunun disiplin soruşturması sürecinde yetkili mahkemenin sürekli değişmesi ve nihayetinde hiçbir mahkemenin dosyayı esastan incelemeye yanaşmaması, hakkın özünü zedeleyen bir ihlal olarak değerlendirilmiştir. Devletlerin, iç hukuklarındaki karmaşık yetki kurallarını, siyasi bölünmeleri veya idari dönüşümleri gerekçe göstererek bireyleri yargısal korumadan mahrum bırakamayacağı net bir biçimde vurgulanmıştır.

Emsal etkisi bakımından bu karar, mahkemeye erişim hakkının yalnızca bir dava açabilme hakkından ibaret olmadığını, aynı zamanda açılan davanın esastan incelenerek bir sonuca bağlanmasını da kapsadığını teyit etmektedir. Özellikle yargı organlarının, uyuşmazlığı çözmek yerine aşırı şekilci usul kurallarına sığınarak dosyayı başka kurumlara veya devletlere atması, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesinin açık bir ihlali olarak tescillenmiştir. Uygulamada, benzer yetki uyuşmazlıklarında mahkemelerin daha proaktif ve hak eksenli bir yaklaşım benimsemesi gerektiğine, adaletin sürüncemede bırakılmasının hakkın ihlali anlamına geldiğine dair güçlü bir mesaj niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Sırp vatandaşı olan başvurucu Boban Zuvić'in, görevden uzaklaştırılmasına neden olan disiplin cezasının iptali sonrasında yeniden yargılama yapılması talebinin hiçbir mahkeme tarafından karara bağlanmaması üzerine Sırbistan devletine karşı açtığı davadan kaynaklanmaktadır. Başvurucu, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti ordusunda teğmen olarak görev yaparken görevi kötüye kullanma suçlamasıyla disiplin cezası almış ve ordudan ihraç edilmiştir. Ancak yüksek mahkeme bu kararı bozarak yeniden yargılama yapılmasına hükmetmiştir.

Süreç içinde Sırbistan ve Karadağ Devlet Birliği'nin dağılması ve askeri yargı sistemindeki değişiklikler nedeniyle, başvurucunun dosyası Sırbistan ve Karadağ makamları arasında yetki karmaşası içinde gidip gelmiştir. Sırp askeri mahkemeleri, Karadağ'ın bağımsızlığını ve teşkilat sorunlarını gerekçe göstererek davaya bakmayı reddetmiştir. Başvurucu, yıllarca devam eden belirsiz disiplin süreci nedeniyle mesleğine dönemediğini, devletin yargılama yapmaktan sistematik olarak kaçınarak mahkemeye erişim hakkını açıkça ihlal ettiğini belirterek tazminat talebinde bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6/1 kapsamında güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkının kapsamını değerlendirmiştir. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı, sadece bir uyuşmazlığı yargı merciine taşıyabilmeyi değil, aynı zamanda bu uyuşmazlığın esastan incelenerek karara bağlanmasını da içerir.

Olay tarihinde yürürlükte olan Yugoslavya Ordusu Kanunu m. 161 uyarınca, askeri disiplini ihlal eden eylemler rütbe tenzili ve ordudan ihraç gibi ağır yaptırımları gerektirmektedir. AİHM, bu tür mesleki hakların ve görevde kalma durumunun doğrudan etkilendiği disiplin soruşturmalarının, Sözleşme m. 6/1 anlamında "medeni hak ve yükümlülükler" kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır.

Mahkemeye erişim hakkı mutlak olmayıp belirli sınırlamalara tabi tutulabilse de, bu sınırlamaların meşru bir amaç gütmesi ve hakkın özünü zedelememesi şarttır. Aşırı şekilci yorumlar veya idari yapıdaki karmaşıklıklar, bireyin davasını gördürme hakkını fiilen ortadan kaldırıyorsa, bu durum Sözleşme'ye aykırılık teşkil eder. Özellikle, devletlerin kendi aralarındaki veya kurumlar arası yetki dağılımı sorunları, bireyin makul bir sürede adil bir karar elde etme hakkının önüne geçemez. Mahkemeler, usuli kuralları uygularken davanın esasına girilmesini tamamen imkânsız hale getirecek derecede katı ve dar yorumlardan kaçınmakla yükümlüdür. Uyuşmazlığın sürüncemede bırakılması hukuki güvenlik ilkesiyle bağdaşmaz.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

AİHM, somut olayda başvurucunun davasını bir mahkeme önüne taşıyabildiğini, ancak ilk bozma kararından sonra hiçbir mahkemenin dosyayı esastan inceleyerek nihai bir karar vermediğini tespit etmiştir. Mahkeme, uyuşmazlığın davanın açılması değil, başlayan bir yargılamanın sonlandırılmaması ile ilgili olduğuna dikkat çekmiştir.

Sırbistan mahkemelerinin, başvurucunun ordudan ihraç kararının öncelikle Karadağ Cumhurbaşkanı tarafından iptal edilmesi gerektiği yönündeki yaklaşımı, AİHM tarafından aşırı şekilci ve mantıksız bulunmuştur. Zira başvurucunun ordudan ihracı, zaten bizzat yüksek mahkeme tarafından sonradan bozulan bir disiplin cezasına dayanmaktadır. Bozulan bir karara dayanan idari işlemin, yeni bir yargılama yapılmasının önünde mutlak bir usuli engel olarak görülmesi, hukuki gerçeklikle bağdaşmamaktadır. Bu durum, Sırp mahkemelerinin görevden kaçındığını göstermektedir.

Ayrıca AİHM, Sırbistan ve Karadağ Devlet Birliği'nin dağılmasından kaynaklanan yetki ve teşkilat sorunlarının bireye yüklenemeyeceğini belirtmiştir. Dosya, devletler ayrılmadan önce zaten Sırbistan makamlarının elindedir ve sırf şekli nedenlerle Karadağ'a gönderilmiş, oradan da yetkisizlik nedeniyle geri iade edilmiştir. Bu süreçte başvurucu, kendi kusuru veya kontrolü dışında gelişen, tamamen yargı sisteminin içindeki tıkanıklıklardan kaynaklanan nedenlerle yıllarca yargısal korumadan mahrum bırakılmıştır.

Bu nedenlerle, Sırbistan askeri mahkemelerinin usul kurallarını aşırı dar ve kısıtlayıcı bir biçimde yorumlaması ve yetkiyi başka bir devlete devretmeye çalışması, başvurucunun medeni hak ve yükümlülüklerinin karara bağlanmasını engellemiştir. İdarenin kendi içindeki yetki krizini çözememesi nedeniyle bir vatandaşın adalet arayışının cevapsız kalması hukuka aykırıdır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun mahkemeye erişim hakkının özünden zedelendiği gerekçesiyle Sözleşme'nin 6. maddesinin 1. fıkrasının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.