Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahkemeye erişim hakkı ölçüsüz sınırlandırılamaz.
• İptal kararları herkes için hukuki sonuç doğurur.
• Uyuşmazlığın esasının incelenmemesi ağır külfet oluşturur.
• İstinaf aşamasında esaslı iddialar mutlaka değerlendirilmelidir.

Bu karar, idari yargıda iptal edilen düzenleyici işlemlerin geçmişe dönük etkilerinin, süresi içinde bireysel işlemine dava açmamış kişiler açısından nasıl değerlendirileceğine ışık tutmaktadır. Anayasa Mahkemesi, dayanak düzenleyici işlemin iptal edilmesi sonrasında, ilgililerin yeniden değerlendirme talebiyle idareye başvurabilmesini ve ret hâlinde dava açabilmesini mahkemeye erişim hakkının bir gereği olarak kabul etmiştir. İstinaf merciinin salt ilk işleme dava açılmadığı gerekçesiyle davanın esasını incelemekten kaçınması, anayasal bir ihlal olarak nitelendirilmiştir.

Kararın emsal niteliği, idari istikrar ilkesi ile hak arama hürriyeti arasındaki hassas dengeyi hak arama hürriyeti lehine pekiştirmesinde yatmaktadır. Bölge idare mahkemelerinin, iptal kararlarının herkes için sonuç doğuracağı gerçeğini göz ardı ederek, yalnızca sübjektif işlemin kesinleştiğine odaklanması artık hukuken geçerli bir mazeret oluşturmayacaktır. Bu içtihat, düzenleyici işlemlerin iptali hâlinde mağduriyet yaşayan tüm kamu görevlileri ve vatandaşlar için, yeniden değerlendirme taleplerinin yargısal denetiminde önemli bir güvence kapısı açmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Emniyet amiri olarak görev yapan başvurucu, iki bin on dört yılında Bakanlar Kurulu kararına dayanılarak terfi ettirilmemiştir. Başvurucunun terfi edememesine dayanak olan bu Bakanlar Kurulu kararının ilgili kısmı, bir başka dava sonucunda Danıştay tarafından bütünüyle iptal edilmiştir. Bu arada emekliye sevk edilen başvurucu, iptal kararı üzerine emniyete başvurarak terfi durumunun yeni hukuki duruma göre tekrar değerlendirilmesini talep etmiştir. İdarenin bu talebi reddetmesi üzerine başvurucu, mahkemede iptal davası açmıştır. Yerel mahkeme başvurucuyu haklı bularak işlemi iptal etse de istinaf incelemesini yapan Bölge İdare Mahkemesi, başvurucunun iki bin on dört yılındaki ilk terfi etmeme işlemine dava açmadığını, bu nedenle işlemin kesinleştiğini belirterek davayı esastan reddetmiştir. Uyuşmazlık, dayanak düzenleyici işlemin iptal edilmesinin ardından yapılan yeniden değerlendirme başvurusunun reddi üzerine açılan davada, mahkemenin esasa girerek inceleme yapmamasının hakkaniyete uygun olup olmadığı noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkı, adil yargılanma hakkının temel bir unsurudur. Bu hak, bir uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyabilme ve uyuşmazlığın mahkeme tarafından etkili bir şekilde esastan karara bağlanmasını isteme hakkını içerir. Sadece ilk derece mahkemesinde dava açma hakkını değil, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 45 ve devamında düzenlenen istinaf ve temyiz gibi kanun yollarına başvurma imkânı tanınmışsa, bu aşamalarda da adil yargılanma güvencelerinin sağlanmasını gerektirir.

Mahkemeye erişim hakkı mutlak bir hak olmayıp sınırlandırılabilir; ancak bu sınırlandırmaların mutlaka kanuna dayanması, meşru bir amacının bulunması ve en önemlisi ölçülülük ilkesine aykırı olmaması zorunludur. Ölçülülük ilkesi gereği, usul kurallarının katı bir şekilde uygulanması sonucunda davanın esasının incelenmemesi, bireye aşırı ve katlanılamaz bir külfet yüklüyorsa hak ihlali doğar. Yargılama usullerinde idari istikrar ve usul ekonomisi gibi ilkeler gözetilse de, bu durum kişilerin adalete erişimini imkânsız kılmamalıdır.

İdari yargılama hukukunun yerleşik kurallarına göre, objektif kurallar içeren düzenleyici idari işlemlerin iptal edilmesi, yalnızca o davayı açan kişiyi değil, o düzenleyici işlemle ilgisi bulunan herkesi doğrudan etkiler. Düzenleyici işlemlerin iptali, o işleme dayanılarak kurulan bireysel işlemlerin hukuki dayanağını ortadan kaldırır. Yargı mercilerinin, bu temel hukuk kuralını gözetmeden ve iptal kararının somut olaya etkisini değerlendirmeden, sadece şeklî usul gerekçeleriyle uyuşmazlığın esasını incelemekten kaçınması, mahkemeye erişim hakkının özünü zedeleyen ölçüsüz bir müdahale olarak değerlendirilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun terfi etmeme işlemine dayanak oluşturan Bakanlar Kurulu kararının Danıştay tarafından iptal edildiğini, bu sebeple liyakat değerlendirmesi yapılmaksızın verilen terfi etmez kararının hukuki dayanağının ortadan kalktığını tespit etmiştir. İptal edilen düzenleyici işlem, genel nitelikte olup sadece dava açan kişileri değil, bu işlemden etkilenen herkesi kapsayacak şekilde hukuki sonuç doğurmaktadır.

Başvurucu, söz konusu iptal kararı sonrasında yasal hakkını kullanarak durumunun yeniden değerlendirilmesi için idareye başvurmuş ve ret kararı üzerine süresi içinde iptal davası açmıştır. Ancak istinaf aşamasında Bölge İdare Mahkemesi, Danıştay'ın verdiği iptal kararının başvurucunun terfi durumuna etkisini ve yeniden değerlendirme yapılıp yapılmayacağını hiçbir şekilde irdelememiştir. Bölge İdare Mahkemesi, sadece başvurucunun önceki dönemde kurulan ilk işleme karşı dava açmadığı şeklindeki şeklî bir usul gerekçesine dayanarak davanın esasını incelemekten kaçınmıştır.

Anayasa Mahkemesi, Danıştay kararları göz önünde bulundurulduğunda, Bakanlar Kurulu kararının iptal edilmesinin kararla bağlantısı bulunan herkes için hukuki bir sonuç doğuracağını ve Bölge İdare Mahkemesinin bu temel hususu gözeterek kendi hukuki değerlendirmesini açıkça ortaya koyması gerektiğini vurgulamıştır. Başvurucunun mevzuatta öngörülen kanuni yükümlülüklerini yerine getirerek usulüne uygun şekilde dava açmasına rağmen, davanın esasının sırf geçmişteki ilk işleme dava açılmadığı gerekçesiyle incelenmemesi, başvurucuya katlanılması güç ve orantısız bir külfet yüklemiştir. İstinaf aşamasında başvurucunun temel iddialarının esastan incelenmemesi, mahkemeye erişim hakkının özünü zedeleyen ağır ve ölçüsüz bir müdahaledir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.