Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Hükümlülerin ifade özgürlüğü anayasal güvence altındadır.
• Disiplin cezaları kurum güvenliğini bozma şartına bağlıdır.
• Soyut iddialarla ifade özgürlüğüne müdahale edilemez.
• Müdahalelerde ilgili ve yeterli gerekçe sunulmalıdır.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında barındırılan hükümlü ve tutukluların ifade özgürlüğünün sınırları ile idarenin disiplin yetkisi arasındaki hassas dengeyi hukuken yeniden çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, cezaevi idaresinin mahpuslara yönelik salt yasaklı eşya bulundurma gerekçesiyle uyguladığı ağır disiplin yaptırımlarını, eylemin kurum güvenliği ve düzeni üzerindeki somut etkisinin ispatlanması şartına bağlamıştır. Karar, idarenin ve yargı mercilerinin sadece şeklî bir mevzuat ihlaline dayanarak değil, eylemin cezaevi disiplinini fiilen nasıl bozduğunu somut olgularla gerekçelendirmesi gerektiğini net bir şekilde vurgulamaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi oldukça güçlüdür. Zira bu karar, infaz hâkimlikleri ve ağır ceza mahkemeleri için cezaevi disiplin cezalarına yönelik itirazları incelerken bir standart sunmaktadır. Yargı mercileri, artık idarenin verdiği kararları onaylarken eylemin düzen ve güvenlik üzerindeki olumsuz etkisini açıkça tartışmak ve yeterli gerekçeyle ortaya koymak zorundadır. Bu içtihat, idarenin keyfî veya aşırı geniş yorumlanan disiplin cezalarını frenleyerek, ceza infaz kurumlarındaki ifade özgürlüğü uygulamalarında temel bir güvence mekanizması işlevi görecektir. Böylece, ifade özgürlüğünün cezaevinde de temel bir hak olduğu, sınırlandırmanın ise ancak zorunlu toplumsal ihtiyaç hâlinde başvurulabilecek istisnai bir durum olduğu prensibi pekiştirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, Diyarbakır D Tipi Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda terör suçundan hükümlü olarak bulunmaktadır. Kaldığı odada yapılan rutin arama sonucunda başvurucuya ait kişisel bir not defteri ele geçirilmiştir. Cezaevi idaresi, bu defterin içinde terör örgütü propagandası yapıldığını ve örgüt elebaşını öven ifadeler, marşlar ile türküler bulunduğunu ileri sürerek başvurucu hakkında on bir gün hücreye koyma disiplin cezası vermiştir. Başvurucu, defterde yer alan ifadelerin disiplin cezasını gerektirecek nitelikte olmadığını, sadece kişisel notlardan ibaret bulunduğunu savunarak bu ağır karara karşı infaz hâkimliğine ve ardından ağır ceza mahkemesine itiraz etmiştir. Ancak hak arama çabalarından sonuç alamayan ve itirazlarının reddedilmesiyle cezası kesinleşen başvurucu, verilen disiplin cezası nedeniyle temel anayasal haklarından olan ifade özgürlüğünün ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, ceza infaz kurumlarında bulunan kişilerin temel hak ve özgürlüklerini değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğü kuralına dayanmaktadır. Mahpuslar da tıpkı dışarıdaki bireyler gibi Anayasa ile güvence altına alınan ifade özgürlüğüne sahiptir. İfade özgürlüğü mutlak bir hak olmamakla birlikte, yalnızca anayasal sınırlandırma sebepleriyle ve kamu düzeninin korunması maksadıyla sınırlandırılabilir.

Cezaevi ortamında bu sınırlandırmanın yasal dayanağını öncelikli olarak 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.44 ile aynı Kanun'un 37. maddesi oluşturmaktadır. İnfaz hukukuna ilişkin disiplin suç ve cezaları bakımından genel hüküm niteliğinde olan 5275 sayılı Kanun m.37 uyarınca, bir disiplin suçunun oluşabilmesi için kanunda belirtilen özel hükümdeki şartların gerçekleşmesi tek başına yeterli kabul edilmemektedir. İlgili eylemin, ceza infaz kurumunda düzenli bir yaşamın sürdürülmesini, güvenliğin ve disiplinin sağlanmasını kusurlu olarak ihlal edecek şekilde fiilen gerçekleştirilmesi hukuki bir zorunluluktur.

Dolayısıyla, 5275 sayılı Kanun m.44 kapsamında yasaklanmış eşya veya doküman bulundurma fiili mevzuatta açıkça yer alsa dahi, bu durum doğrudan disiplin cezası verilmesini haklı kılmaz. İdare ve yargı mercileri, yasaklı olduğu iddia edilen dokümanın kurum güvenliğini veya disiplinini fiilen nasıl bozduğunu, düzenli yaşamı ne şekilde önlediğini somut olgularla ve şüpheye yer bırakmayacak şekilde ortaya koymalıdır. Aksi takdirde, mahpusların temel haklarına yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olduğu, zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığı ve orantılı bir müdahale olduğu kesinlikle kabul edilemez.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun odasında ele geçirilen not defterindeki içerikler öne sürülerek disiplin cezası ile cezalandırılmasının, anayasal güvence altındaki ifade özgürlüğüne yönelik açık bir müdahale olduğunu belirlemiştir. Bu müdahalenin kanuni bir dayanağı bulunmakla birlikte, müdahalenin meşruluğu ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluğu açısından kapsamlı bir inceleme yapılması gerekmiştir.

İdare tarafından verilen disiplin kurulu kararında, salt genel ve soyut bazı açıklamalara yer verilmiş; ancak defterde yer alan tam olarak hangi ifadelerin yasak kapsamına girdiği, suç teşkil ettiği veya propagandaya dönüştüğü detaylı olarak incelenmemiştir. Daha da önemlisi, söz konusu not defterinin başvurucu tarafından kendi odasında bulundurulmasının ceza infaz kurumunun düzeni, disiplini ve güvenliği üzerinde fiilen nasıl bir tehlike yarattığı ya da hangi somut olumsuz etkilere yol açtığı hususunda hiçbir somut değerlendirme yapılmamıştır. Şikâyet ve itiraz mercileri olan infaz hâkimliği ile ağır ceza mahkemesi de iddiaları aydınlatacak bir somutlaştırmaya gitmemiş, sadece cezaevi idaresinin tespitlerini şeklen tekrar etmekle yetinmiştir.

Anayasa Mahkemesi, hürriyeti bağlayıcı bir disiplin cezasının hukuka uygun kabul edilebilmesi için eylemin cezaevi güvenliğini veya düzenini bozduğunun objektif ve somut olgulara dayalı olarak kanıtlanması gerektiğinin altını önemle çizmiştir. Somut olayda idare ve derece mahkemeleri, başvurucunun şahsi bir defter bulundurarak yasaklı eşya bulundurma disiplin suçunu tam olarak nasıl işlediğini ve bunun kurum güvenliğini nasıl tehlikeye attığını ilgili ve yeterli bir gerekçeyle açıklayamamıştır. Müdahalenin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığı açıkça ortaya konulamadığı için on bir günlük hücreye koyma cezasının demokratik toplum düzeninde gerekli ve orantılı olmadığı tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.