Anayasa Mahkemesi Agit Tunğ Kararı 2022/24590 B.

Bu karar, idari davalarda ve ceza yargılamalarında kişilerin ileri sürdüğü haklı mazeretlerin ve sunduğu savunma delillerinin mahkemeler tarafından mutlaka incelenmesi ve gerekçeli bir şekilde karara bağlanması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Mahkemelerin, uyuşmazlığın esasına etki edebilecek nitelikteki savunma argümanlarını ve mazeret iddialarını tamamen göz ardı ederek yalnızca idarenin tespitlerine dayanarak şeklî bir inceleme ile karar vermesi, Anayasa ile güvence altına alınan adil yargılanma hakkının özüne dokunan ağır bir ihlal olarak değerlendirilmiştir. Karar, gerekçeli karar hakkının sadece usulü bir zorunluluk olmadığını, maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için tarafların iddialarının titizlikle tartışılmasını zorunlu kıldığını göstermektedir.

Benzer idari davalarda, özellikle kamu görevinden çıkarma gibi ağır disiplin yaptırımlarına karşı açılan iptal davalarında bu karar, emsal teşkil edecek niteliktedir. İdare mahkemeleri ve kanun yolu mercileri, davacıların sunduğu ve davanın seyrini doğrudan değiştirebilecek belgeleri veya hukuken geçerli mazeretleri görmezden gelerek, sadece derece mahkemesi kararlarına şablon atıflar yapmak suretiyle uyuşmazlığı geçiştiremeyecektir. Uygulamada mahkemelerin daha şeffaf, detaylı ve tarafların tüm esasa müessir iddialarını irdeleyen kararlar yazması zorunluluğu bu kararla bir kez daha perçinlenmiştir. Bu durum, hukuk güvenliğini artıracak ve vatandaşların yargı makamlarına olan inancını pekiştirecek sağlam bir dayanak oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Şırnak'ın Uludere ilçesinde geçici köy korucusu olarak görev yapan başvurucu, il merkezindeki bir operasyon için göreve çağrıldığında eşinin yeni doğum yaptığını, dokuz çocuğu bulunduğunu ve hasta olan iki yaşındaki kızına hastanede beş gün boyunca iğne yapılması gerektiğini belirterek mazeret bildirmiş ve göreve gidememiştir. Bunun üzerine hakkında tutanak tutularak disiplin soruşturması başlatılmış ve valilik oluru ile görevine son verilmiştir. Başvurucu, mazeretinin haklı sebeplere dayandığını ve elinde bu duruma ilişkin hastane raporları bulunduğunu vurgulayarak görevden çıkarma işleminin iptali istemiyle idareye karşı dava açmıştır. Ancak idare mahkemesi, başvurucunun öne sürdüğü mazeretleri ve hastane kayıtlarını hiçbir şekilde incelemeden, yalnızca göreve gitmeme fiilinin sabit olduğu gerekçesiyle davayı reddetmiştir. İstinaf ve temyiz süreçlerinden de sonuç alamayan başvurucu, esasa etkili iddialarının karşılanmaması nedeniyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın en temel unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkı üzerinde durmuştur. Gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın denetlenmesini amaçlayan hayati bir usul güvencesidir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, mahkeme kararlarının davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan etkileyen iddia ve itirazlar hakkında delillerle bağ kurulmak suretiyle yeterli gerekçe içermesi zorunludur. Uyuşmazlığın asıl hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere kararda yer verilmesi veya tarafların esasa etkili iddialarının tamamen cevapsız bırakılması, gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmamaktadır.

Ayrıca mahkemelerin yükümlülüklerine göre, kanun yolu incelemesi yapan mercilerin yargılamayı yapan mahkemeyle aynı sonuca ulaşması ve bunu aynı gerekçeyi kullanarak veya atıfla kararına yansıtması kural olarak yeterli görülse de, ilk derece mahkemesince hiç karşılanmayan veya ancak ilk defa kanun yolu merciine ileri sürülebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazların kanun yolu mercilerince de incelenmemesi, gerekçeli karar hakkının açık bir ihlaline yol açmaktadır. Bu kurallar bütünü, demokratik bir hukuk devletinde yargılama faaliyetinin keyfîlikten uzak olmasını, tarafların dinlenilme hakkını ve verilen kararların nedenlerinin toplum tarafından denetlenebilmesini sağlayan temel prensipler olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda derece mahkemelerinin yargılama sürecini ve verdikleri kararların gerekçelerini detaylı bir şekilde incelemiştir. Başvurucu, görevden çıkarılmadan önce verdiği savunmasında ve dava dilekçelerinde eşinin yeni doğum yapması nedeniyle rahatsız olduğunu, dokuz çocuğunun bulunduğunu, en büyüklerinin henüz on dört yaşında olması nedeniyle evde bulunması gerektiğini ve iki yaşındaki kızının rahatsızlığı sebebiyle beş gün boyunca hastaneye giderek iğne yaptırması zorunluluğunu açıkça ifade etmiştir. Hatta bu haklı iddialarını desteklemek üzere hastane rapor ve kayıtlarının bulunduğunu da yargı mercilerine bildirmiştir.

Buna karşın, ilk derece mahkemesi kararında başvurucunun savunmasında belirttiği bu hayati ve belirleyici hususlardan hiçbirini değerlendirmeye almamıştır. Mahkeme, başvurucunun mazereti nedeniyle göreve gelip gelmediğini, belirtilen mazeretin haklı olup olmadığını irdelememiş, ileri sürülen hastane raporlarının doğruluğunu araştırmamıştır. Kararda yalnızca göreve gelmeme durumunun sabit olduğu belirtilerek açılan iptal davası reddedilmiştir. Oysa başvurucu göreve gitmediğini inkar etmemiş, sadece gidememesine yol açan ve görevinin ifasını kendisi açısından imkânsız kılan hukuken geçerli mazeretler sunmuştur. Mahkemenin bu mazeretleri neden kabul etmediğini kararında tartışmaması, davanın esasına doğrudan etki edebilecek nitelikteki iddiaların nedensiz yere değerlendirme dışı bırakılması anlamına gelmektedir.

Bununla birlikte, Bölge İdare Mahkemesi ve Danıştay tarafından yapılan kanun yolu incelemelerinde de ilk derece mahkemesinin mazeret iddialarını dışlayan eksik gerekçeli kararına sadece atıf yapılmış, başvurucunun yargılamanın sonucunu değiştirebilecek esaslı itirazlarına yönelik kanun yolu mercilerince de herhangi bir ek değerlendirme yoluna gidilmemiştir. Tüm bu süreç, davanın temel düğüm noktasını oluşturan iddiaların yanıtsız bırakıldığını kanıtlamaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması amacıyla başvuruyu kabul etmiştir.