Anayasa Mahkemesi Belediye ve Özel İdare Sendikası Kararı 2021/20270 B.

Bu karar, kamu görevlileri sendikaları ile kamu işverenleri arasında imzalanan toplu sözleşmelerde yer alan sosyal denge tazminatı hükümlerinin uygulanması ve ayrımcılık yasağı bağlamında büyük bir hukuki anlam taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, yetkili sendikaya üye olan kamu görevlileri ile üye olmayanlar arasında sosyal denge tazminatından yararlanma koşulları bakımından farklılık yaratılmasının tek başına hukuka aykırı kabul edilemeyeceğini vurgulamaktadır. Yargı mercilerinin, bu tür bir farklı muamelenin sendikalaşmayı teşvik amacı taşıyan nesnel ve haklı bir sebebe dayanıp dayanmadığını mutlaka tartışması gerekmektedir. İdare mahkemelerinin salt aidat oranlarındaki farklılığın eşitsizlik yarattığı şeklindeki yüzeysel bir gerekçeyle iptal kararı vermesi, anayasal güvence altındaki hakların ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu karar, idare ve bölge idare mahkemelerine çok net bir inceleme metodolojisi dikte etmektedir. Bundan böyle, sendikaya üye olmayan kamu çalışanlarından daha yüksek oranda aidat kesilmesi öngörülen toplu sözleşme hükümlerinin iptali istemiyle açılan davalarda, mahkemelerin derinlemesine bir orantılılık testi yapması zorunludur. Uygulamadaki önemi, sendikaların varoluş nedenleri ile üye kazanma motivasyonlarının hukuken meşru bir temel olarak kabul edilebileceğine işaret etmesidir. Karar, idari yargı mercilerini anayasal eşitlik ve ayrımcılık yasağı ilkelerini daha somut, nesnel ve haklılık temelinde irdelemeye mecbur bırakarak sendikal hakların kullanım alanını korumakta ve güçlendirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Belediye ve Özel İdare Çalışanları Birliği Sendikası, yetkili sendika olarak kamu işvereni ile bir toplu sözleşme imzalamıştır. Bu sözleşmede, sendikaya üye olmayan kamu çalışanlarının sosyal denge tazminatından yararlanabilmesi için taraf sendika üyelerine göre iki katına kadar daha fazla aidat ödemesi gerektiği yönünde bir kural yer almıştır. Ancak toplu sözleşmede taraf olmayan diğer sendikalar, üye olmayanlardan fazla aidat alınması kuralının eşitsizlik yarattığını iddia ederek idari yargıda iptal davası açmışlardır. İdare mahkemeleri, farklı aidat oranlarının aynı kadro ve pozisyondaki çalışanlar arasında ayrımcılık yarattığı gerekçesiyle ilgili sözleşme hükmünü iptal etmiştir. Bu iptal kararlarının kesinleşmesi üzerine yetkili sendika, kararların kendi sendikal haklarına ve örgütlenme özgürlüklerine haksız bir müdahale oluşturduğunu, aidat farkının sendikaya üye olmayı teşvik etmek gibi haklı bir amaca dayandığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş ve ihlal tespiti talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.10 kapsamında düzenlenen eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağı ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.51 kapsamında güvence altına alınan sendika kurma hakkını temel almıştır. Ayrıca, kamu görevlilerinin sendikal faaliyetlerinin yasal çerçevesini çizen 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu hükümleri de uyuşmazlığın yasal zeminini oluşturmaktadır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, anayasal eşitlik ilkesi herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumları benzer olan kişiler arasında farklı bir muamele yapıldığının tespit edilmesi hâlinde, bu farklı muamelenin ayrımcılık yasağını ihlal edip etmediğinin belirlenmesi için detaylı bir inceleme yapılmalıdır. Bu incelemede, farklı muamelenin nesnel ve makul bir sebebe dayanıp dayanmadığı ile hedeflenen amaç ve kullanılan araç arasında makul bir orantılılık ilişkisi bulunup bulunmadığı değerlendirilir.

Sendika hakkı bağlamında, yetkili sendikanın taraf olduğu sosyal denge sözleşmelerinde, sendika üyesi olanlar ile olmayanlar arasında alınacak aidat miktarı yönünden farklılık öngörülmesi mümkündür. Sendikaların varoluş amaçlarını gerçekleştirebilmeleri, güçlenebilmeleri ve diğer çalışanları sendika üyesi olmaya teşvik edebilmeleri, hukuk düzeninde nesnel ve makul bir gerekçe olarak kabul edilebilir. Yargı mercilerinin, bu tür bir sözleşme kuralını iptal ederken sadece çalışanlar arasında aidat farklılığı yaratıldığına odaklanması yeterli değildir; sendikalaşmayı teşvik amacı taşıyan bu nesnel sebebin haklılığını ve sendika üyesi olmayanlara yüklenen mali külfetin orantılı olup olmadığını derinlemesine tartışması temel bir hukuk kuralıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olaya ilişkin dosya kapsamını incelediğinde, uyuşmazlığın temelinin sendika ile kamu işvereni arasında imzalanan sosyal denge sözleşmesine yargı mercilerince yapılan müdahale olduğunu belirlemiştir. Başvurucu sendikanın imzaladığı sözleşmede, sendikaya üye olmayan kamu görevlilerinden iki katına kadar daha fazla aidat kesilebileceğine dair açık bir düzenleme bulunmaktadır. İdare mahkemeleri ve Danıştay, bu kuralı salt farklı oranlar üzerinden aidat alınmasının aynı kadro veya pozisyondaki kamu görevlileri arasında eşitliği bozacağı gerekçesiyle iptal etmiştir.

Yüksek Mahkeme, daha önce benzer konuda verdiği emsal kararlara atıf yaparak, en çok üyeye sahip yetkili sendika üyeleri ile diğer çalışanlar arasında sosyal denge tazminatından yararlandırma bakımından farklı bir muamele yapıldığının ilk bakışta anlaşılabilecek nitelikte olduğunu tespit etmiştir. Ancak anayasal denetimdeki asıl mesele, bu farklı muamelenin objektif ve makul bir temelinin bulunup bulunmadığıdır. Başvurucu sendika, farklı muamelenin temelinde kanun koyucunun sendika üyeliğini teşvik edici bir yaklaşım sergilemesinin yattığını, daha az aidat ödeyerek tazminattan yararlanmanın sendikaya katılım için fiilî bir motivasyon sağladığını ve teşvik yarattığını öne sürmüştür.

Anayasa Mahkemesinin tespitlerine göre, derece mahkemelerinin verdikleri iptal kararlarında, söz konusu farklı aidat uygulamasının sendikalaşmayı teşvik etme gibi nesnel ve haklı bir amaca hizmet edip etmediği hiç tartışılmamıştır. Dahası, eğer haklı bir amaca dayanıyorsa bile, sendika üyesi olmayanlara yüklenen ilave aidat külfetinin orantılı olup olmadığı hususunda herhangi bir anayasal inceleme ve tartma işlemi gerçekleştirilmemiştir. Yargı mercileri, sadece aidat oranlarındaki farklılığın eşitsizlik yarattığı sonucuna odaklanarak eksik bir değerlendirme yapmışlardır. Bu yaklaşım, sendika hakkıyla bağlantılı olarak ayrımcılık yasağının ihlali niteliğini taşımaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, derece mahkemelerinin eksik incelemeye dayalı kararları nedeniyle Anayasa'nın 51. maddesinde düzenlenen sendika hakkıyla bağlantılı olarak Anayasa'nın 10. maddesinde güvence altına alınan ayrımcılık yasağının ihlal edildiği yönünde karar vererek ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere kararı Danıştay Onikinci Dairesine göndermek suretiyle başvuruyu kabul etmiştir.