Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahkeme kararları iddia ve itirazları karşılamalıdır.
• Esasa etkili deliller kararda gerekçelendirilmek zorundadır.
• Davanın sonucunu değiştirebilecek belgeler mutlaka incelenmelidir.
• Gerekçesiz verilen ret kararları adil yargılanma hakkını ihlal eder.

Bu karar hukuken, mahkemelerin uyuşmazlık çözerken tarafların sunduğu ve davanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki esaslı delilleri görmezden gelemeyeceği anlamına gelmektedir. Adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan gerekçeli karar hakkı, yargı mercilerine tarafların iddialarını derinlemesine inceleme ve ulaşılan hukuki sonucu somut delillerle temellendirme yükümlülüğü yükler. Özellikle idari yaptırımlara karşı yapılan itirazlarda, mahkemelerin yalnızca idarenin sunduğu evraklarla veya eksik bilirkişi raporlarıyla yetinerek şablon gerekçelerle ret kararı vermesi, anayasal güvencelerin ihlali niteliğindedir. Anayasa Mahkemesi bu kararıyla, yargı organlarının dosyaya sunulan her bir kritik delili bizzat ve tek tek tartışması gerektiğini kesin bir dille ortaya koymuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi ise oldukça büyüktür. Uygulamada, sulh ceza hâkimliklerinin idari para cezalarına yönelik itiraz incelemelerinde zaman zaman derinlemesine bir delil tartışmasına girmeden, sadece dosya üzerinden hızlı ve matbu kararlar verdikleri görülmektedir. Bu emsal karar, söz konusu yaklaşımın hukuka aykırılığını tescillemektedir. Bundan sonraki süreçte, hâkimlikler idari yaptırım kararlarını denetlerken, itiraz edenin sunduğu tüm lehe delilleri, özellikle de somut ödeme, banka dekontu veya kabul belgelerini açıkça kararlarında değerlendirmek zorundadır. Aksi takdirde, verilecek kararların Anayasa Mahkemesi tarafından adil yargılanma hakkı ihlali sayılarak bozmaya konu edileceği bu hukuki tespitle bir kez daha netleşmiş ve hukuk güvenliği pekiştirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Santes Makina Tesisat İmalat Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. (başvurucu şirket) hakkında, ihracat bedellerini yasal tahsil süresi içinde yurda getirmediği gerekçesiyle İstanbul Anadolu Cumhuriyet Başsavcılığı İdari Yaptırım Bürosu tarafından 11.549,99 TL idari para cezası uygulanmıştır. Şirket, söz konusu ihracat bedelinin tamamının süresi içinde yurda getirildiğini savunarak, buna ilişkin döviz alım belgeleri ile ihracat kabul belgesini dosyaya sunmuş ve idari para cezasının iptali talebiyle sulh ceza hâkimliğine başvurmuştur.

Hâkimlik, şirketin sunduğu bu resmi belgeleri hiç değerlendirmeksizin yalnızca bilirkişi raporuna dayanarak itirazı reddetmiştir. Bu ret kararına karşı yapılan itirazın da bir sonraki sulh ceza hâkimliği tarafından yine aynı şekilde, iddialar tartışılmadan gerekçesiz olarak reddedilmesi üzerine başvurucu şirket, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki belgelerin incelenmemesi ve esaslı iddiaların karşılanmaması nedenleriyle adil yargılanma ve gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkını temel almıştır. Gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın şeffaf bir biçimde denetlenmesini amaçlamaktadır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, mahkeme kararlarının, davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan etkileme potansiyeli bulunan iddia ve itirazlar hakkında yeterli açıklama içermesi anayasal bir zorunluluktur. İleri sürülen argümanlar ile karara esas alınan deliller arasında mantıksal bir bağ kurulması gerekmektedir. Uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere kararda yer verilmesi veya kritik itirazların tamamen cevapsız bırakılması gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmaz. Gerekçeli karar hakkı, sadece davanın tarafları için değil, aynı zamanda toplumun yargı sistemine olan güveninin sürdürülmesi açısından da kritik bir fonksiyona sahiptir.

Bunun yanı sıra, uyuşmazlığın temelini oluşturan 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun uyarınca kesilen idari para cezalarına karşı yapılan itiraz incelemelerinde, kanun yolu incelemesi yapan mercilerin, yargılamayı yapan mahkemeyle aynı sonuca ulaşması ve bunu aynı atıfla kararına yansıtması kural olarak yeterli görülebilir. Ancak, ilk derece mahkemesince hiç karşılanmayan ve davanın kaderini tayin edecek nitelikteki esaslı iddia ve belgelerin, itiraz merciince de hiçbir şekilde değerlendirilmemesi, gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak kabul edilmektedir. Mahkemeler, delilleri serbestçe takdir ederken mantık kurallarına ve hukukun genel ilkelerine bağlı kalmalı, bilhassa vatandaşın veya şirketlerin sunduğu itiraz belgelerini idarenin belgeleriyle aynı titizlikle incelemelidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucu şirketin iddialarını ve derece mahkemelerinin yargılama sürecini detaylı bir şekilde inceleyerek somut olaya ilişkin önemli tespitlerde bulunmuştur. Olayda, ihracat bedellerinin yurda getirilmediği iddiasıyla başvurucu şirket aleyhine idari para cezası uygulanmıştır. Bu cezaya karşı yapılan itiraz incelemesinde ilk derece konumundaki Sulh Ceza Hâkimliği, sadece dosya üzerinden alınan bilirkişi raporunun denetime açık ve hüküm kurmaya elverişli olduğu şeklindeki genel geçer bir gerekçeyle idari para cezasının hukuka uygun olduğuna karar vermiştir.

Hâlbuki başvurucu şirket, yargılama sürecinin en başından itibaren idari para cezasının haksız olduğunu ileri sürmüş ve bu iddiasını temellendirmek amacıyla ihracat bedelinin süresinden önce yurda getirildiğini açıkça gösteren döviz alım belgeleri ile ihracat kabul belgesini yargı merciine sunmuştur. Anayasa Mahkemesi, ihracat bedellerinin yurda getirilip getirilmediğine ilişkin bir uyuşmazlıkta, ihracat kabul belgesinin davanın sonucuna ve esasına etki eden en önemli kanıtlayıcı unsur olduğunu önemle vurgulamıştır.

Somut olayda, Hâkimliğin gerekçeli kararında dosya kapsamına sunulan bu kritik belgelere ve döviz alım belgelerine ilişkin en ufak bir tartışmaya veya değerlendirmeye yer verilmemiştir. Bilirkişi raporlarının yargılamadaki işlevi, hâkimin hukuki bilgisini aşan teknik konularda mahkemeye yardımcı olmaktır; ancak bilirkişi raporu, mahkemenin delilleri bizzat değerlendirme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Aynı şekilde, bu eksikliği gidermesi beklenen itiraz mercii konumundaki bir sonraki Sulh Ceza Hâkimliğinin ret kararında da başvurucunun davanın kaderini değiştirebilecek nitelikteki bu somut belgeleri hakkında hiçbir inceleme yapılmamıştır.

Başvurucunun iddiasını doğrudan destekleyebilecek ve idari yaptırımı tamamen ortadan kaldırabilecek mahiyetteki itirazların ve resmî belgelerin, yargı mercilerince ayrı ve açık olarak tartışılmaması, davanın sonucuna etkili hususlar hakkında yeterli bir yargısal yanıt verilmediğini göstermektedir. Bu itibarla, verilen kararlarda ilgili ve yeterli gerekçenin bulunmadığı, dolayısıyla adil yargılanma hakkının sağladığı güvencelerin yerine getirilmediği kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması için başvuruyu kabul etmiştir.