Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahkeme kararları iddia ve itirazları karşılamalıdır.
• Sonucu değiştirebilecek iddiaların değerlendirilmemesi hakkın ihlalidir.
• Gerekçeli karar adil yargılanmanın temel güvencesidir.
• Kararda hayati öneme sahip deliller tartışılmalıdır.

Bu karar, ceza yargılamasında sanık tarafından ileri sürülen ve davanın sonucunu kökten değiştirebilecek nitelikteki savunmaların ve maddi delillerin mahkemelerce nasıl ele alınması gerektiği hususunda hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Olayda, suça sürüklenen çocuk konumundaki başvurucu, trafik kazasına sebebiyet veren aracı kendisinin değil başka bir şahsın kullandığını istikrarlı biçimde ileri sürmüş ve bu şahsın aynı olaydan dolayı yargılandığı dava dosyasını mahkemeye sunarak incelenmesini istemiştir. Buna rağmen, ilk derece mahkemesinin bu esaslı iddiayı tartışmadan mahkûmiyet hükmü kurması, Anayasa'nın güvence altına aldığı gerekçeli karar hakkının ihlali olarak değerlendirilmiştir. Karar, yargı mercilerinin sadece ulaştıkları sonucu değil, bu sonuca ulaşırken hangi iddiaları neden reddettiklerini de ikna edici bir biçimde ortaya koymak zorunda olduklarını hukuken teyit etmektedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu içtihat özellikle şüpheli veya sanıkların kendilerini suçtan kurtarmaya yönelik olarak sundukları somut olguların mahkemelerce görmezden gelinemeyeceğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Uygulamada sıkça karşılaşılan şablon gerekçelerle hüküm kurma alışkanlığına karşı güçlü bir uyarı niteliğinde olan bu karar, mahkemelerin davanın temel hukuki sorunlarına ve tarafların davanın seyrini etkileyecek itirazlarına delillerle bağ kurarak detaylı cevap verme zorunluluğunu pekiştirmektedir. Böylece, yargılamanın adil bir şekilde yürütüldüğünün hem taraflarca hem de toplum tarafından denetlenebilmesi güvence altına alınmış olmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Olay tarihinde on altı yaşında olan başvurucu, içinde bulunduğu aracın yaralamalı bir trafik kazasına karışması sebebiyle yargılanmıştır. Başvurucu ve araçtaki diğer akrabaları, kaza esnasında aracı başvurucunun değil, eniştesinin kullandığını ileri sürmüştür. Başvurucu hakkında taksirle yaralama suçundan dava açılmış, ancak daha sonra aynı kaza nedeniyle enişte hakkında da taksirle yaralama suçundan ayrı bir dava açılmıştır. Başvurucu ve avukatı, yargılama boyunca aracı başkasının kullandığını belirterek enişte hakkında açılan diğer dava dosyasının incelenmesini talep etmiştir. Mahkeme ise, bu iddiayı ve devam eden diğer ceza davasını hiç tartışmadan, bir tanığın ifadesine dayanarak başvurucuya adli para cezası vermiştir. Başvurucu, kendisini suçtan kurtaracak savunmasının ve mahkeme dosyasının dikkate alınmaması nedeniyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini belirterek hak arayışına girmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bunun ayrılmaz bir parçası olan gerekçeli karar hakkı prensiplerine dayanmıştır.

Gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın denetlenmesini amaçlayan temel bir anayasal kuraldır. Yerleşik içtihatlara göre, mahkeme kararlarının davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu etkileyen iddia ve itirazlar hakkında delillerle bağ kurulmak suretiyle yeterli gerekçe içermesi zorunludur. Uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere kararda yer verilmesi de gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmamaktadır.

Yargılamayı yürüten mahkemelerin, tarafların ileri sürdüğü her argümana ayrıntılı cevap verme zorunluluğu bulunmasa da, uyuşmazlığın çözümünde hayati öneme sahip olan ve kararın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki savunmaların kararda mutlaka tartışılması gerekmektedir. Şayet bir mahkeme, sanığın kendisini suçtan kurtarmaya yönelik olarak ileri sürdüğü somut ve maddi delillere dayanan esaslı bir itirazını değerlendirmezse, bu durum doğrudan doğruya gerekçeli karar hakkının ihlaline yol açmaktadır.

Doktrin ve yargısal içtihatlar ışığında, karar gerekçesinin bu unsurları taşıması, yargılamanın adil yargılanma hakkı güvencelerine uygun şekilde yürütülüp yürütülmediğinin taraflarca öğrenilmesini sağladığı gibi, demokratik bir toplumda kendi adlarına verilen yargı kararlarının sebeplerini toplumun öğrenmesinin sağlanması için de elzemdir. Bu bağlamda, kanun yolu incelemesi yapan merciin de ilk derece mahkemesince karşılanmayan veya kanun yolu aşamasında ileri sürülebilen esaslı iddia ve itirazları incelemesi ve bu eksiklikleri gidermesi gerektiği temel bir usul kuralı olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda suça sürüklenen çocuk konumundaki başvurucunun trafik kazasına karışan aracı kendisinin kullanmadığına, aracı eniştesinin sevk ve idare ettiğine dair en başından beri istikrarlı bir savunma yaptığını tespit etmiştir. Yargılama süreci incelendiğinde, başvurucu hakkında taksirle yaralama suçundan kamu davası açıldığı, ancak olayın diğer şüphelisi olan enişte hakkında da aynı kazadan dolayı taksirle yaralama suçundan başka bir mahkemede dava açıldığı ve bu davanın görülmekte olduğu anlaşılmıştır.

Başvurucu müdafii, yargılama sırasında ilk derece mahkemesine sunduğu savunma dilekçelerinde bu çelişkili duruma dikkat çekmiş ve aracı kullandığı iddia edilen enişte hakkında açılan dava dosyasının getirtilerek incelenmesini açıkça talep etmiştir. Ne var ki mahkeme, başvurucunun mahkûmiyetine karar verirken yalnızca bazı tanık ve müşteki beyanlarına dayanmış, ancak başvurucunun ceza sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırabilecek nitelikte olan "aracı başka birinin kullandığına" yönelik savunmasını ve buna ilişkin açılan diğer ceza davası dosyasını kararda hiçbir şekilde tartışmamıştır. Mahkemece olayla ilgili açılan diğer dosyalar getirtilip incelenmiş olmasına rağmen, enişte hakkında taksirle yaralama suçundan açılan dava dosyasıyla ilgili tek bir karar veya hukuki değerlendirme yapılmamıştır.

Anayasa Mahkemesi, bir trafik kazasına sebebiyet veren aracın aynı anda iki kişi tarafından kullanılmasının hayatın olağan akışına aykırı olduğunu, bu nedenle başvurucunun ileri sürdüğü iddianın kararın sonucunu doğrudan değiştirebilme ihtimali taşıdığını kuvvetle vurgulamıştır. Yargılama makamlarının asıl görevi, olayları ilk elden inceleyerek delilleri değerlendirmek olsa da, sanığın kendini suçtan kurtaracak nitelikteki böylesi kritik ve maddi delillerle desteklenen bir iddiasına gerekçeli kararda hiç değinilmemiş olması hukuka aykırı bulunmuştur. Başvurucunun yargılama sırasında bildirdiği bu önemli durum hakkında tamamen sessiz kalınması, davanın sonucunu etkileyecek esaslı itirazların karşılanmadığını ve savunma hakkının kısıtlandığını açıkça ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması maksadıyla yeniden yargılama yapılması için başvuruyu kabul etmiştir.