Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahkeme kararları davanın sonucunu etkileyecek iddiaları karşılamalıdır.
• Esaslı itirazların cevapsız bırakılması gerekçeli karar hakkını zedeler.
• Aynı hukuki olgulara ilişkin farklı kararların gerekçesi açıklanmalıdır.

Bu karar, idari yaptırım kararlarına karşı yapılan itiraz incelemelerinde yargı mercilerinin temel yükümlülüklerini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, yargılama makamlarının başvurucular tarafından sunulan ve davanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki esaslı delil ve savunmaları açıkça tartışmak ve karara bağlamak zorunda olduğunu bir kez daha teyit etmiştir. Sadece matbu ifadelerle yetinilerek, sunulan ödeme dekontları ve emsal kararlar gibi somut delillerin görmezden gelinmesi, adil yargılanma hakkının temel bir güvencesi olan gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak kabul edilmiştir.

Uygulamadaki önemi bakımından bu karar, özellikle sulh ceza hâkimlikleri tarafından yürütülen itiraz süreçlerinde sıklıkla karşılaşılan "şablon gerekçe" sorununa karşı güçlü bir emsal teşkil etmektedir. Yargı mercileri, aynı hukuki ve maddi olgulara dayanan benzer uyuşmazlıklarda farklı mahkemelerce verilmiş lehe emsal kararlar dosyaya sunulduğunda, bu kararlardan neden ayrıldıklarını da mantıklı ve tatmin edici bir gerekçeyle açıklamak zorundadır. Karar, hukuk devleti ilkesinin bir gereği olarak, kişilerin yargıya olan güvenini sarsacak çelişkili kararların önüne geçilmesi ve itiraz mekanizmalarının sadece şekli bir inceleme yeri olmaktan çıkarılarak etkili birer hak arama yoluna dönüştürülmesi noktasında kritik bir rehber niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Antalya Vergi Dairesi Başkanlığı, Astek İklimlendirme Proje İnşaat Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. İsimli firmanın gerçekleştirdiği bir ihracat bedelinin yasal süre içinde yurda getirilmediğini iddia ederek durumu Antalya Cumhuriyet Başsavcılığına ihbar etmiştir. Başsavcılık, ilgili mevzuat uyarınca şirkete 38.118 TL idari para cezası kesmiştir. Şirket, söz konusu ihracat bedelinin özel bir banka aracılığıyla yurda getirildiğini belirterek cezanın iptali için Sulh Ceza Hâkimliğine başvurmuştur. İtiraz dilekçesinin ekine banka dekontları, ihracat bedeli kabul belgeleri ve aynı konuda daha önce verilmiş iptal kararlarını sunmuştur. Ancak Hâkimlik, sunulan bu delilleri ve emsal kararları hiç tartışmadan ve incelemeden itirazı reddetmiştir. Şirketin bu ret kararına karşı yaptığı itiraz da bir üst mahkeme tarafından aynı şekilde reddedilince, temel ve esaslı iddiaların kararda karşılanmadığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunulmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı karara bağlarken Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkını temel almıştır. İhracat bedellerinin yurda getirilmemesi sebebiyle uygulanan yaptırım, 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun m. 3 hükmüne dayanmaktadır.

Yerleşik anayasal içtihatlara göre, gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın denetlenmesini amaçlar. Mahkeme kararlarının, davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu etkileyen iddia ve itirazlar hakkında delillerle bağ kurulmak suretiyle yeterli gerekçe içermesi zorunludur. Uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere kararda yer verilmesi, gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmaz.

Bununla birlikte, kanun yolu incelemesi yapan mercilerin, ilk derece mahkemesinin kararına aynı gerekçeyle veya atıf yaparak katılması kural olarak yeterli görülebilir. Ancak, ilk derece mahkemesince karşılanmayan veya ancak kanun yolu aşamasında ileri sürülebilen esaslı iddia ve itirazların kanun yolu merciince de cevapsız bırakılması açık bir hak ihlaline yol açar.

Ayrıca, hukuk devleti ilkesi gereği, yargı organlarının aynı maddi veya hukuki olgularla ilgili çelişkili kararlar vermekten mümkün olduğunca kaçınması gerekir. Bir maddi veya hukuki vakıa ile ilgili olarak yargısal nitelikte bir kimse lehine emsal karar verildiği hâlde, yargı merciinin aynı olgu hakkında bu karardan farklı bir sonuca ulaşması durumunda, bu ayrılışın haklı gerekçelerini kararda açıkça göstermesi hukuki güvenlik ilkesinin ve mahkemelere olan güvenin sarsılmaması için hayati öneme sahiptir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken başvurucu şirketin idari para cezasına karşı ileri sürdüğü delillerin ve iddiaların derece mahkemeleri tarafından ne ölçüde dikkate alındığını değerlendirmiştir. Başvurucu firma, ihracat bedelinin yurda getirilmediği iddiasıyla kesilen cezaya karşı yaptığı itirazda, bedelin başka bir özel banka aracılığıyla tahsil edildiğini kanıtlamak amacıyla banka dekontlarını, ihracat bedeli kabul belgelerini ve faturaları açıkça dosyaya sunmuştur. Dahası, aynı ihbara istinaden Başsavcılık tarafından verilen ve farklı ihracatlara ilişkin olan altı ayrı idari yaptırım kararının da sulh ceza hâkimliklerince iptal edildiğine dair emsal kararları itiraz dilekçesine eklemiştir.

Sulh Ceza Hâkimliği ve itirazı inceleyen bir üst merciin kararları incelendiğinde, başvurucunun yargılamanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki bu esaslı iddialarına ve sunduğu somut belgelere ilişkin hiçbir açıklamaya veya tartışmaya yer verilmediği görülmüştür. Yargı mercileri, sadece vergi dairesinin yazılarına ve ihbar evraklarına atıf yaparak, basmakalıp ve matbu gerekçelerle itirazları reddetmiştir. Başvurucunun aynı yerdeki başka hâkimlikler tarafından verilen ve kendi lehine olan emsal kararları sunmuş olmasına rağmen, mahkemelerin bu kararlardan hangi somut hukuki veya maddi nedenlerle ayrıldığına dair hiçbir değerlendirme yapılmamıştır.

Anayasa Mahkemesi, elbette doğrudan delil değerlendirmesi yapma görevine sahip değildir. Ancak derece mahkemelerinin, başvurucunun suçsuzluğunu ispatlayabilecek temel delilleri ve davanın sonucuna etkili olabilecek emsal yargı kararlarını tamamen cevapsız bırakması, yargılamanın adil bir şekilde yürütüldüğü kanaatini ortadan kaldırmıştır. Başvurucunun iddialarına asgari düzeyde dahi bir yanıt verilmemesi, kararın gerekçesiz kalmasına yol açmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, kararın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddiaların karşılanmaması nedeniyle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere dosyanın Antalya 1. Sulh Ceza Hâkimliğine gönderilmesine karar vermiştir.