Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Maaş kesintileri mülkiyet hakkına müdahale oluşturur.
• Ekonomik krizlerde devletin takdir marjı geniştir.
• Geçici ve orantılı kesintiler hukuka uygundur.
• Gerekçeli içtihat farklılıkları adil yargılanmayı zedelemez.

Bu karar, derin ekonomik kriz dönemlerinde devletlerin kamu maliyesini korumak ve iflası önlemek amacıyla kamu çalışanlarının ve emeklilerin maaşlarında yaptıkları geçici ve orantılı kesintilerin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında mülkiyet hakkının ihlali olarak değerlendirilemeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır. Mahkeme, devletlerin bütçe açıklarını kapatmak ve ekonomik çöküşü engellemek için aldıkları makroekonomik ve sosyal tedbirlerde oldukça geniş bir takdir yetkisine sahip olduğunu bir kez daha teyit etmiştir. Aynı zamanda, ulusal yüksek mahkemelerin benzer gibi görünen ancak kendi içinde ciddi olgusal farklılıklar barındıran davalarda farklı sonuçlara ulaşmasının, yeterli ve makul bir şekilde gerekçelendirildiği sürece adil yargılanma hakkını zedeleyen derin ve süregelen bir içtihat farklılığı yaratmayacağı vurgulanmıştır.

Benzer uyuşmazlıklar ve kriz dönemi kemer sıkma politikaları açısından bu karar, oldukça güçlü ve belirleyici bir emsal teşkil etmektedir. Devletlerin olağanüstü ekonomik darboğazlarda çalışanlardan kestiği dayanışma payları veya maaş indirimlerinin, kişilerin asgari geçim standardını yok etmemesi, gelire göre kademeli bir oransallık içermesi ve kalıcı bir mülkiyet yoksunluğuna dönüşmemesi kaydıyla hukuka uygun kabul edileceği netleşmiştir. Uygulamada bu ilke, hükümetlerin ekonomik kriz yönetimlerinde kamu yararını sağlama konusundaki ellerini güçlendirirken, çalışanların açtığı toplu iade davalarının da uluslararası alanda başarıya ulaşma ihtimalini önemli ölçüde sınırlandırmaktadır. Hukuk profesyonelleri içinse bu karar, mülkiyet hakkına yönelik müdahalelerde "hakkın özü" tartışmasının sınırlarını çizmesi ve mahkemeler arası içtihat çelişkisi iddialarında ispat yükünün ne kadar ağır olduğunu göstermesi bakımından kritik bir referans kaynağıdır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Kıbrıs'ta 2011 ve 2012 yıllarında yaşanan ağır ekonomik kriz ve bütçe açıkları sebebiyle hükümet, kamu harcamalarını kısmak amacıyla kamu çalışanlarının ve emeklilerin brüt maaşlarından kademeli olarak olağanüstü katkı payı adı altında kesintiler yapılmasına karar veren bir dizi yasa çıkarmıştır. Bu yasalar uyarınca, gelir düzeyine bağlı olarak yüzde 1,5 ile yüzde 17,5 arasında değişen oranlarda maaş ve emekli aylığı kesintileri uygulanmıştır. Düşük gelirli olanlardan ise ya hiç kesinti yapılmamış ya da çok düşük oranlarda kesinti yapılmıştır.

Bu kesintilerden doğrudan etkilenen dört yüz elli kamu görevlisi ve emekli vatandaş, söz konusu yasaların mülkiyet haklarını haksız yere gasp ettiğini ve kamu çalışanlarına karşı eşitsiz bir muamele yarattığını ileri sürerek devlete karşı dava açmıştır. Ulusal mahkemelerde görülen davalarda, yüksek mahkemenin bir kararında emekli aylıklarının tamamen kesilmesini anayasaya aykırı bulmasına rağmen, başvuranların kendi davalarında geçici maaş kesintilerini hukuka uygun bulması büyük bir tartışma yaratmıştır. Başvuranlar, hem mülkiyet haklarının ellerinden alındığını hem de ulusal mahkemeler arasındaki bu çelişkili kararlar nedeniyle adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini iddia ederek, yapılan kesintilerin iadesi talebiyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6 (adil yargılanma hakkı) ve 1 No.lu Protokol m.1 (mülkiyetin korunması) hükümlerine dayanmıştır.

Mülkiyet hakkı bağlamında, kamu görevlilerinin yasal olarak hak ettikleri maaşları ve emekli aylıklarının birer "mülk" teşkil ettiği ve bu gelirlerden yasayla yapılan kesintilerin mülkiyetin barışçıl kullanımına yönelik açık bir müdahale olduğu yerleşik içtihat prensipleri gereğince tartışmasız kabul edilmiştir. Ancak, mülkiyet hakkı mutlak bir hak değildir. 1 No.lu Protokol m.1 uyarınca devletlerin, toplumun genel yararını sağlamak ve özellikle kamu harcamalarını dengelemek, bütçe açıklarını kapatmak veya ağır ekonomik krizleri aşmak amacıyla mülkiyetin kullanımını kontrol etme yetkisi bulunmaktadır. Bu tür sosyo-ekonomik politikaların belirlenmesinde ulusal makamlar, uluslararası yargıçlara kıyasla kendi toplumlarının ihtiyaçlarını daha iyi değerlendirebilecek konumda olduklarından, çok geniş bir takdir marjına sahiptirler. Müdahalenin hukuka uygun sayılabilmesi için kanunla öngörülmüş olması, meşru bir amaç taşıması ve bireye aşırı bir külfet yüklemeyerek kamu yararı ile birey hakkı arasında adil bir denge kurması gerekmektedir.

Adil yargılanma hakkı açısından ise uyuşmazlık, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6 çerçevesinde incelenmiştir. Mahkemenin yerleşik içtihat prensiplerine göre, aynı derece mahkemelerinin veya bir yüksek mahkemenin zaman içinde farklı kararlar vermesi (içtihat farklılıkları), tek başına adil yargılanma hakkının ihlali anlamına gelmemektedir. Hukukun gelişimi ve değişen ekonomik veya sosyal durumlara uyarlanması doğal bir yargısal süreçtir. Adil yargılanma hakkının ihlal edildiğinden söz edilebilmesi için, yüksek mahkeme içtihatlarında "derin ve süregelen" nitelikte bir farklılık bulunması ve bu çelişkiyi giderecek bir hukuki mekanizmanın olmaması gerekmektedir. Eğer ulusal mahkemeler, daha önceki kararlarından ayrılırken veya benzer görünen davalarda farklı sonuçlara ulaşırken aradaki olgusal farklılıkları makul ve mantıklı bir şekilde gerekçelendirmişlerse, hukuki belirlilik ilkesi zedelenmiş sayılmaz.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda öncelikle adil yargılanma hakkına yönelik iddiaları değerlendirmiştir. Başvuranlar, Kıbrıs Yüksek Mahkemesi'nin daha önce verdiği bir kararda bazı memurların emekli aylıklarının tamamen kesilmesini mülkiyet hakkına aykırı bulurken, kendi davalarında geçici ve kısmi kesintileri hukuka uygun bulmasının hukuki belirliliği zedeleyen bir içtihat çelişkisi yarattığını öne sürmüşlerdir. Ancak Mahkeme, ulusal yargı mercilerinin bu iki durum arasındaki olgusal farkı son derece açık bir şekilde ortaya koyduğunu tespit etmiştir. Yüksek mahkeme, önceki davada emeklilik hakkının kalıcı ve tamamen kaybının söz konusu olduğunu, başvuranların durumunda ise yalnızca gelir düzeyine göre kademeli, geçici ve sınırlı bir maaş indirimi uygulandığını belirterek davaları birbirinden ayırmıştır. Bu nedenle, mahkemelerin farklı sonuçlara ulaşması makul ve olgusal gerekçelere dayandırıldığından, hukuki güvenilirliği zedeleyen derin ve süregelen bir içtihat farklılığı bulunmadığına hükmedilmiştir.

Mülkiyet hakkına müdahale yönünden yapılan incelemede ise, maaş kesintilerinin açık ve öngörülebilir ulusal yasalarla yapıldığı tespit edilmiştir. Kesintilerin, Kıbrıs'ın o dönemde karşı karşıya kaldığı aşırı bütçe açığını kapatmak, devletin mali iflasını engellemek ve ekonomik krizi aşmak gibi son derece meşru ve zorunlu bir kamu yararı amacı taşıdığı saptanmıştır. Orantılılık ilkesi bağlamında Mahkeme, kesintilerin kalıcı bir mülkiyetten yoksun bırakma amacı taşımadığını, krizin etkilerine bağlı olarak geçici bir süre için (uygulamada 2023 yılına kadar azalarak son bulacak şekilde) yürürlüğe konduğunu vurgulamıştır. Ayrıca, bu sistemin adaletli bir şekilde tasarlandığı, düşük gelirli veya asgari ücretli çalışanlardan hiç kesinti yapılmadığı ya da çok düşük oranlarda kesinti yapıldığı dikkate alınmıştır. Hiçbir başvuranın asgari yaşam standardının tehlikeye atıldığına veya geçim sıkıntısına düştüğüne dair bir kanıt sunulamamıştır. Alınan bu olağanüstü ekonomik tedbirlerin, toplumun genel ekonomik bekası ile bireyin temel haklarının korunması arasında kurulması zorunlu olan adil dengeyi bozmadığı ve başvuranlara taşıyamayacakları ölçüde aşırı, orantısız bir kişisel külfet yüklemediği tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 1. Bölümü, başvuranların mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.