Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İşkence yasağı mutlaktır ve hiçbir şekilde esnetilemez.
• Kötü muamele iddiaları etkili bir şekilde soruşturulmalıdır.
• Zamanaşımı, kamu görevlilerinin cezasız kalmasına yol açamaz.
• Kolluk kuvvetlerinin orantısız şiddeti insanlık dışı muameledir.

Bu karar, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin işkence ve kötü muamele yasağını düzenleyen 3. maddesinin hem maddi hem de usuli boyutlarının ihlali açısından büyük ve belirleyici bir önem taşımaktadır. Kolluk kuvvetlerinin tam ve mutlak gözetimi altında bulunan zayıf durumdaki kişilere yönelik orantısız şiddet eylemlerinin, doğrudan doğruya insanlık dışı ve onur kırıcı muamele teşkil ettiği Mahkeme tarafından hiçbir tereddüde yer bırakılmaksızın bir kez daha teyit edilmiştir. Karar, devletin yalnızca kötü muameleyi engelleme şeklindeki negatif yükümlülüğünü değil, aynı zamanda bu tür ciddi iddialar karşısında faillerin hızlıca tespit edilerek uygun ve orantılı şekilde cezalandırılmasını sağlayacak etkili bir ceza soruşturması yürütme şeklindeki pozitif yükümlülüğünü de vurgulamaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bağlamında bu karar, devlet görevlilerinin karıştığı ciddi kötü muamele vakalarında yargı sisteminin cezasızlık kültürüne asla izin vermemesi gerektiğinin altını kalın çizgilerle çizmektedir. Ulusal mahkemelerin maddi olayları tespit etmesi tek başına yeterli bir kazanım olarak görülmemiş; suçların zamanaşımına uğratılması, faillere verilen hafif cezaların ertelenmesi veya ilgili kamu görevlilerinin af yasalarından yararlandırılmaları gibi sonuçların, usuli yükümlülüklerin açık bir ihlaline yol açtığı kesin bir dille belirtilmiştir. Bu nedenle, devletlerin zaman aşımı veya ceza ertelemesi gibi hukuki mekanizmaları, failleri koruyacak bir zırh olarak kullanmamaları gerektiği yönünde tüm üye devletleri bağlayan güçlü bir içtihat oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Andrea Cioffi, İtalya'nın Napoli kentinde düzenlenen küreselleşme karşıtı bir gösterinin hemen ardından polis ekipleri tarafından gözaltına alınmıştır. Karakola götürülen başvurucu, burada herhangi bir resmi tutuklama kararı olmaksızın saatlerce zorla tutulmuştur. Stajyer bir avukat olan başvurucu, gözaltında tutulma nedenini sorduğunda polis memurları tarafından ciddi fiziksel ve sözlü saldırılara, ağır tehditlere maruz kalmış, darp edilerek başından ve sırtından yaralanmıştır.

Bunun üzerine başvurucu, sorumlu polis memurlarına karşı dava açmıştır. Yerel mahkemeler kötü muamele yapıldığını net olarak tespit edip polisleri suçlu bulsa da, uzun süren yargılamalar neticesinde ağır suçlar zamanaşımına uğramış, faillere verilen asgari cezalar ertelenmiş ve bazı polisler özel aflardan yararlanmıştır. Başvurucu, maruz kaldığı ağır şiddetin cezasız kalması ve etkili bir soruşturma yürütülmemesi nedenleriyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurarak adalet talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkeme, uyuşmazlığı incelerken temel ve öncelikli olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.3 (İşkence yasağı) hükmüne dayanmıştır. Söz konusu madde, hiç kimsenin işkenceye veya insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele veya cezaya tabi tutulamayacağını mutlak ve esnetilemez bir kural olarak düzenlemektedir. Bu hak, evrensel nitelikte olup demokratik bir toplumun en temel değerlerinden biri olarak kabul edilmektedir; terörle mücadele, ulusal güvenliğin korunması veya kamu düzeninin sağlanması gibi en zorlu durumlarda dahi hiçbir istisnaya veya sınırlandırmaya tabi tutulamaz.

Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.3 ihlalinin doğabilmesi için şikayet konusu kötü muamelenin asgari bir ağırlık eşiğine mutlaka ulaşması gerekmektedir. Bir muamelenin insanlık dışı olarak nitelendirilebilmesi için, eylemin kasten ve önceden tasarlanmış olması, saatlerce kesintisiz şekilde uygulanması ve mağdurda gerçek bir bedensel yaralanmaya veya çok yoğun düzeyde fiziksel ya da ruhsal acıya yol açması aranmaktadır. Aşağılayıcı muamele ise mağdurda yoğun bir korku, elem ve aşağılık duygusu uyandıran, onu kendi gözünde veya başkalarının gözünde küçük düşüren, iradesini kırarak fiziksel ve ahlaki direncini yok eden eylemler olarak tanımlanmaktadır.

Devletlerin bu madde kapsamındaki negatif yükümlülüğü, yani kamu görevlilerinin hiçbir şekilde kötü muamele yapmaması kuralı, mutlaka usuli bir pozitif yükümlülükle, yani etkili soruşturma yapma yükümlülüğü ile desteklenmektedir. Devlet görevlileri tarafından gerçekleştirilen ve savunulabilir bir kötü muamele iddiası içeren tüm durumlarda, faillerin kimliklerinin hızlıca tespit edilip cezalandırılmasını sağlayacak nitelikte, bağımsız ve etkili bir resmi soruşturma yürütülmesi zorunludur. Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, işkence ve kötü muamele suçlarında zamanaşımı kurallarının işletilmesi, cezaların ertelenmesi veya af uygulamaları gibi çeşitli hukuki mekanizmalar, devlet görevlilerinin ağır eylemlerinin cezasız kalmasına yol açacak şekilde asla kullanılamaz.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvurucunun polis karakolunda maruz kaldığı muameleyi değerlendirirken, öncelikle yerel mahkemelerin tespitlerini dikkate almıştır. Yerel mahkemeler, başvurucunun tokat, tekme ve yumruklara maruz kaldığını, yüzü duvara dönük şekilde diz çökmeye zorlandığını ve bu pozisyonu koruması için arkadan habersizce darp edildiğini şüpheye yer bırakmayacak şekilde saptamıştır. Mahkeme, stajyer avukat kimliğini açıklayan başvurucuya yöneltilen bu kasti şiddet eylemlerinin ve küçük avukat şeklindeki alaycı söylemlerin onda derin bir korku ve çaresizlik yarattığını, devletin kontrolü altındayken uygulanan bu şiddetin hiçbir haklı gerekçesinin bulunmadığını belirtmiştir. Bu veriler ışığında Mahkeme, başvurucunun maruz kaldığı eylemlerin hem insanlık dışı hem de aşağılayıcı muamele boyutuna ulaştığını açıkça tespit ederek maddi yönden ihlal kararı vermiştir.

Usuli yükümlülükler açısından yapılan detaylı değerlendirmede ise Mahkeme, otuz bir kolluk görevlisi hakkında cezai işlem başlatılmış olmasını not etmekle birlikte, yargılama sürecindeki aşırı gecikmelerin vahim ve kabul edilemez sonuçlar doğurduğunu vurgulamıştır. Yargılamanın gereksiz yere uzaması nedeniyle faillerin büyük bir kısmının işlediği suçlar ne yazık ki zamanaşımına uğramış, ceza alan az sayıdaki memurun ise hapis cezaları ertelenmiş ve bu cezalar adli sicillerine dahi işlenmemiştir. Ayrıca bazı memurlar af yasasından yararlandırılarak yasal sorumluluktan tamamen muaf tutulmuştur.

Mahkeme, kamu görevlilerinin işlediği bu denli ağır suç teşkil eden eylemlerin ağırlığı ile verilen yetersiz cezalar arasındaki açık orantısızlığın kesinlikle kabul edilemez olduğunu ifade etmiştir. Kötü muamele suçlarında devletlerin zamanaşımı, erteleme ve af gibi yasal mekanizmalarla kendi görevlilerini korumasının, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin emrettiği etkili soruşturma yükümlülüğünü tamamen işlevsiz kıldığına dikkat çekmiştir. Kamu görevlilerinin karıştığı bu tür ağır ihlallerde, toplumda caydırıcılığın sağlanması ve hukukun üstünlüğünün zedelenmeden korunması için faillerin mutlaka eylemlerine uygun ve caydırıcı yaptırımlarla cezalandırılması büyük bir zorunluluktur.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Birinci Bölüm, başvurucuya yönelik insanlık dışı ve aşağılayıcı muamelenin engellenmemesi ve sorumluların etkin bir şekilde cezalandırılmaması nedenleriyle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 3. maddesinin hem maddi hem de usuli yönden ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.