Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kovuşturma avukatlık stajına mutlak engel değildir.
• Baroların takdir yetkisi mahkemelerce işlevsiz kılınamaz.
• Masumiyet karinesini ihlal eden ret ölçüsüzdür.
• Kovuşturmanın niteliği somut olayda ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu karar, avukatlık mesleğine adım atmak isteyen stajyerler ve avukat adayları açısından son derece kritik bir hukuki güvence sağlamaktadır. İdare mahkemelerinin, hakkında ceza kovuşturması bulunan avukat adaylarının baro levhasına veya staj listesine yazılma işlemlerini, kovuşturma sonucuna kadar otomatik olarak bekletme pratiği, bu kararla birlikte hukuka aykırı bulunmuştur. Karar, idarenin ve mahkemelerin bireylerin çalışma ve özel hayatlarına müdahale ederken masumiyet karinesini zedeleyecek kategorik yaklaşımlardan kaçınması gerektiğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bireylerin kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı olmaksızın, sadece haklarında açılmış bir dava bulunmasından hareketle meslekten alıkonulmaları, demokratik toplum düzeniyle bağdaşmamaktadır.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi oldukça güçlü olacaktır. Zira Türkiye Barolar Birliği ve yerel baroların, mesleğe kabul süreçlerindeki takdir yetkileri Adalet Bakanlığının idari itirazları karşısında korunmuş olmaktadır. Karar, avukatlık mesleğine kabulde idari yargı mercilerinin baroların yerine geçerek kategorik bir yerindelik denetimi yapamayacağını ve her somut olayın kendi koşulları içinde, adayın isnat edilen eyleminin avukatlık mesleğiyle bağdaşıp bağdaşmadığının titizlikle incelenmesi gerektiğini emretmektedir. Bu yönüyle karar, mesleğe kabul süreçlerinde idari vesayetin sınırlarını çizerken, temel hak ve özgürlüklerin kısıtlanmasında ölçülülük ilkesinin ne denli hayati bir rol oynadığını tüm hukuk uygulayıcılarına yeniden hatırlatmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Cengiz Kavak ve diğer başvurucular, hukuk eğitimlerini tamamladıktan sonra avukatlık mesleğini icra edebilmek amacıyla baro levhasına ve staj listesine yazılmak için bağlı bulundukları barolara başvuruda bulunmuştur. İlgili barolar ve Türkiye Barolar Birliği bu talepleri hukuka uygun bularak kabul etmiştir. Ancak Adalet Bakanlığı, başvurucular hakkında devam eden çeşitli ceza kovuşturmaları bulunduğu gerekçesiyle bu kararların iptali için idare mahkemelerinde dava açmıştır. İdare mahkemeleri, devam eden ceza yargılamaları tamamen sonuçlanana kadar adayların baro levhasına ve staj listesine yazılma işlemlerinin bekletilmesi gerektiğine karar vererek Bakanlığın iptal taleplerini haklı bulmuştur. İstinaf ve temyiz süreçlerinden de istedikleri sonucu alamayan başvurucular, kesinleşmiş bir cezaları olmamasına rağmen mesleklerini yapmalarının süresiz engellendiğini, masumiyet karinesinin hiçe sayıldığını, özel hayatlarına ve çalışma haklarına haksız şekilde müdahale edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın temelinde, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu m. 5 hükmünün mahkemelerce nasıl yorumlanması gerektiği ve idari yargı mercilerinin bu hükme dayalı olarak verdikleri kararların Anayasa m. 20 kapsamında korunan özel hayata saygı hakkına olan doğrudan etkileri yatmaktadır. 1136 sayılı Kanun m. 5, avukatlığa kabule engel olan hâlleri düzenlemekte olup, hakkında kovuşturma bulunan adayların baro levhasına yazılma taleplerinin karara bağlanmasının kovuşturma sonuna kadar bekletilebileceği hususunda barolara açık bir takdir yetkisi vermektedir. Kanun koyucu, kovuşturmanın varlığını doğrudan doğruya ve kesin bir erteleme nedeni olarak düzenlememiş, durumun özelliklerine göre meslek örgütüne inisiyatif tanımıştır.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, mesleki hayata yönelik ağır müdahaleler, bireyin kişisel gelişimini, üçüncü kişilerle olan ilişkilerini, ekonomik bağımsızlığını ve sosyal itibarını derinden etkilediği durumlarda salt çalışma hakkı kapsamında değil, Anayasa m. 20 çerçevesinde özel hayata saygı hakkı kapsamında değerlendirilmektedir. Bireylerin mesleklerini icra etmelerine getirilen kısıtlamaların, temel hak ve özgürlüklere yapılacak müdahalelerin sınırlarını çizen Anayasa m. 13 uyarınca kanunla öngörülmesi, kamu yararı gibi meşru bir amaca dayanması ve ölçülülük ilkesine sıkı sıkıya uygun olması zorunludur.

Hukuk kurallarının yorumlanmasında, idareye ve meslek kuruluşlarına tanınan takdir yetkisinin yargı mercilerince tamamen işlevsiz hâle getirilmesi hukuka aykırıdır. Kişi hakkındaki ceza kovuşturmasına dayanak olan somut olay ve olgular ile bu kovuşturmanın niteliğinin bizzat avukatlık mesleğinin onuru ve icrasıyla bağdaşıp bağdaşmadığı mahkemelerce ayrıca ve titizlikle değerlendirilmelidir. Masumiyet karinesi ilkesi gereği, henüz kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunmadan kişilerin peşinen suçlu muamelesi görerek mesleki faaliyetlerinden belirsiz bir süre mahrum bırakılmaları, demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmaz. Yargı mercilerinin, kovuşturmanın mahiyetine bakmaksızın kategorik yasaklamalar getirmesi adil dengeyi sarsmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların baro levhasına ve staj listesine yazılma taleplerinin kovuşturma sonuna kadar bekletilmesine yönelik idari yargı kararlarını anayasal güvenceler ışığında titizlikle incelemiştir. Dosya kapsamında, başvurucuların baro kayıt taleplerinin Türkiye Barolar Birliği tarafından yasal şartları taşıdığı belirtilerek uygun bulunmasına rağmen, idare mahkemeleri tarafından başvurucular hakkında yalnızca devam eden ceza kovuşturmaları olduğu gerekçesiyle iptal edildiği tespit edilmiştir. Adalet Bakanlığının itirazı üzerine mahkemeler, meslek örgütünün takdir yetkisini göz ardı ederek idari işlemleri iptal etmişlerdir.

Somut olayda derece mahkemeleri, 1136 sayılı Kanun m. 5 hükmünü uygularken, başvurucular hakkındaki kovuşturmalara konu olan suçlamaların ve eylemlerin niteliğini, bu eylemlerin avukatlık mesleğinin icrasına somut olarak nasıl bir sakınca doğuracağını hiçbir şekilde tartışmamıştır. Yalnızca herhangi bir kovuşturmanın varlığı, baroya kaydın bekletilmesi için tek ve mutlak bir gerekçe olarak kabul edilmiştir. Oysa ilgili mevzuat, kovuşturmanın varlığını otomatik bir erteleme ya da kategorik bir ret sebebi olarak düzenlememiş, bilakis bu konuda barolara ve Türkiye Barolar Birliğine olayın özelliklerine göre karar verebilmesi için geniş bir takdir yetkisi tanımıştır.

Yargı mercilerinin, kişinin hakkındaki kovuşturmaya neden olan olay ve olguları detaylıca irdelemeden, salt hakkında kovuşturma bulunduğu gerekçesiyle erteleme yönünde karar vermesi, kanunun barolara tanıdığı takdir yetkisini tamamen işlevsiz kılan ve yasanın ruhuna aykırı bir sonuç doğurmuştur. Avukatlık stajının ve mesleğe kabulün ertelenmesini zorunlu kılan hukuki ve fiili şartlar ortaya konulmadan, mesleğin icrasına yönelik böylesine ağır, belirsiz ve uzun süreli bir kısıtlama getirilmesi, bireyin mesleki hayatını kurma ve sürdürme hakkına yönelik açıkça ölçüsüz bir müdahale niteliğindedir. Kaldı ki kişi hakkında ileride kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı verilmesi durumunda, yasal şartların kaybedilmesi nedeniyle zaten staj listesinden veya baro levhasından silinme durumu her zaman idarece gündeme alınabilecektir. Bu güvence varken, henüz yargılaması devam eden ve anayasal olarak masumiyet karinesinden yararlanan başvurucuların mesleklerini icra etmelerinin süresiz olarak engellenmesi demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, başvurucuların Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.