AYM | İhsan Kaya | BN. 2021/55782

KARARIN KÜNYESİ

Kötü muamele iddiaları derhâl soruşturulmalıdır.
Devlet gözetimindeki yaralanmalar inandırıcı açıklanmalıdır.
Etkili soruşturmada tüm deliller toplanmalıdır.
Haksız gözaltında tazminat davası açılmalıdır.

Bu karar, kamu görevlilerinin güç kullanımına ilişkin iddiaların soruşturulmasında devletin anayasal pozitif yükümlülüklerinin önemini güçlü bir biçimde vurgulamaktadır. Bireylerin devletin kontrolü altında bulundukları gözetim sürecinde uğradıkları iddia edilen fiziksel ve psikolojik şiddet vakalarının, makul şüphe uyandırdığı hâllerde derhâl, bağımsız ve tam anlamıyla etkili bir ceza soruşturmasına konu edilmesi temel bir zorunluluktur. Savcılık makamlarının böylesi ciddi iddiaları yüzeysel bir şekilde inceleyerek, bildirilen tanıkları dinlemeden veya olay yerini gören kamera kayıtları gibi kritik delilleri zamanında toplamadan kovuşturmaya yer olmadığına karar vermesi, Anayasa ile güvence altına alınan hakların usul boyutunun açık bir ihlali olarak kabul edilmektedir.

Benzer nitelikteki kolluk müdahalesi veya gözaltı sürecinde yaşanan kötü muamele iddialarını içeren hukuki süreçler için bu ihlal kararı çok önemli bir emsal niteliği taşımaktadır. Özellikle şikâyetçinin görgü tanıklarını açıkça bildirdiği, muayene işlemini yapan hekimi işaret ettiği durumlarda soruşturma makamlarının hareketsiz kalması ve delilleri toplamaması, yargılamanın etkililiğini zedeleyen temel bir usul eksikliği olarak değerlendirilmiştir. Uygulamada savcılık makamlarının yalnızca soyut iddia gerekçesine dayanarak dosyaları kapatma eğilimine karşı, Anayasa Mahkemesi bu kararıyla çok net ve tavizsiz bir hukuk sınırı çizmektedir. Aynı zamanda, gözaltı işleminin hukuka aykırılığı iddiasıyla yapılan başvurularda, bireysel başvurudan önce ceza muhakemesi sistemindeki olağan tazminat yollarının tüketilmesi gerektiği ilkesi de uygulayıcılar için bir kez daha teyit edilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu İhsan Kaya, Diyarbakır ilinde düzenlenen bir protesto gösterisi sonrasında dağılan grubun içindeyken polis memurları tarafından yakalanarak gözaltına alınmıştır. Engelli raporu bulunan ve psikolojik rahatsızlığı olan başvurucu, yakalandıktan sonra gözaltı aracında ve götürüldüğü polis merkezinde kolluk görevlilerince ağır fiziksel ve sözlü şiddete maruz kaldığını iddia etmiştir. Karakolda kafasının duvara vurulduğunu, kendisine tekme ve yumruk atıldığını ileri süren başvurucu, bu durumu belgelemek amacıyla savcılığa suç duyurusunda bulunmuştur. Şikâyet dilekçesinde kendisine şiddet uygulayan şüpheli polislerin tespiti, görgü tanıklarının dinlenmesi ve kendisini üstünkörü muayene eden doktorun belirlenmesi talep edilmiştir. Ancak savcılık, iddiaları yeterince araştırmadan ve tanıkları dinlemeden takipsizlik kararı vermiştir. Bunun üzerine başvurucu, kötü muamele yasağı ve kişi hürriyeti hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle bireysel başvuru yapmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken, öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 17 kapsamında korunan kişinin dokunulmazlığı ile maddi ve manevi varlığı prensibine dayanmıştır. Anayasa'nın bu maddesinin üçüncü fıkrası, kimseye işkence ve eziyet yapılamayacağını, kimsenin insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamayacağını mutlak bir biçimde yasaklamaktadır. Bu anayasal yasak, devletin negatif yükümlülüklerinin yanı sıra, ihlal iddiaları karşısında derhâl ve etkili bir ceza soruşturması yürütülmesini gerektiren pozitif yükümlülükleri de sıkı bir şekilde içerir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, kişinin gözaltı veya tutukluluk gibi devletin mutlak kontrolü altında bulunduğu bir sırada yaralanması hâlinde yetkili makamlar, bu olaya ilişkin tatmin edici ve inandırıcı bir açıklama getirmek zorundadır. Zira bu tür olayların gerçekleşme koşullarına dair bilgi ve deliller çoğunlukla yetkili kamu makamlarının elinde bulunmaktadır. Kötü muamele iddialarının kasten yapıldığı ileri sürülüyorsa, savcılık makamlarının derhâl harekete geçerek şikâyetçinin gösterdiği tanıkları dinlemesi, olay yerini gören kamera kayıtlarını ivedilikle toplaması ve olaya karışan kişilerden tamamen bağımsız bir tahkikat yürütmesi esastır. Etkili bir soruşturmada, yetkililer iddiaları sonlandırmak için aceleci davranmamalı ve maddi temelden yoksun hukuki sonuçlara dayanmamalıdır.

Bunun yanı sıra, haksız gözaltı iddialarına ilişkin kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bağlamında, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 kuralları devreye girmektedir. Anayasa Mahkemesinin içtihatlarına göre, hukuka aykırı yakalama ve gözaltı iddiaları için öncelikle anılan kanun maddesi uyarınca maddi ve manevi tazminat davası açılması gerekmektedir. Bu olağan hukuk yolu usulünce tüketilmeden yapılan bireysel başvurular esastan incelenmemektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda kolluk görevlilerinin fiziksel ve sözlü şiddetine uğradığını iddia eden başvurucunun şikâyeti üzerine yürütülen savcılık soruşturmasını tüm boyutlarıyla incelemiş ve usuli yönden ciddi eksiklikler saptamıştır. Başvurucunun dilekçesinde açıkça olay anına dair görgü tanıklarının bulunduğunu belirtmesine, karakoldaki durumu gören muayene doktorunun ifadesine başvurulmasını istemesine ve karakol içi kamera kayıtlarının toplanmasını talep etmesine rağmen, savcılığın bu kritik delilleri toplamadan hareketsiz kaldığı tespit edilmiştir. Savcılık, olayla ilgili kolluk birimlerinden sadece yüzeysel bir tahkikat evrakı istemiş ve başvurucunun dilekçesinde bizzat ismini verdiği hiçbir tanığı ifadeye çağırmamıştır. Aynı zamanda, olayın geçtiği iddia edilen yerlerdeki kamera kayıtlarının temin edilmesine veya olay anında görevli memurların teşhis edilmesine yönelik gereken özen ve çaba da gösterilmemiştir.

Mahkeme, olayda başvurucunun iddialarını destekleyebilecek nitelikteki temel delillerin kasten veya ihmalen toplanmamasını ve eksik inceleme sonucunda yeterli delil bulunmadığı gerekçesiyle kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmesini, kötü muamele iddialarının aydınlatılması bakımından devletin anayasal usul yükümlülüğünün ağır bir ihlali olarak nitelendirmiştir. Etkili bir soruşturmada, iddia edilen olayın tüm yönleriyle aydınlatılmasını sağlayacak bütün delillerin eksiksiz toplanmasının mecburi olduğu, gösterilen şüphelilerin veya görgü tanıklarının hiçbir aşamada dinlenmemesinin soruşturmanın etkililiğini tamamen ortadan kaldırdığı vurgulanmıştır. Öte yandan Mahkeme, soruşturmadaki bu ağır eksiklikler sebebiyle olayı çevreleyen maddi koşullar tam olarak aydınlatılamadığı için, kötü muamele yasağının maddi boyutu yönünden mevcut aşamada bir inceleme yapılamayacağına da hükmetmiştir.

Haksız gözaltı işleminden kaynaklı kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlali iddiası yönünden ise, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 uyarınca tazminat davası açma imkânının tüketilmesi gereken etkili bir başvuru yolu olduğu tespiti yinelenerek bu talep reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, kötü muamele yasağının usul boyutunun ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.

Karar Bülteni