Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kötü muamele iddiaları derhâl soruşturulmalıdır.
• Devletin etkili ceza soruşturması yürütme yükümlülüğü vardır.
• Kamu görevlilerinin orantısız güç kullanımı yasaktır.
• Yargı makamları kötü muameleyi cezasız bırakmamalıdır.
• Deliller bütünüyle ve özenli bir şekilde değerlendirilmelidir.

Bu karar, kamu görevlileri arasındaki hiyerarşik yapı içerisinde meydana gelen ve insan haysiyetiyle bağdaşmayan muamele iddialarının yargı makamlarınca nasıl ele alınması gerektiği konusunda kritik bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, ast-üst ilişkisi bağlamında gerçekleşen fiziksel şiddet iddialarına yönelik yürütülen adli süreçlerde, yargı mercilerinin delilleri eksik veya taraflı değerlendirmesinin doğrudan anayasal hak ihlali doğuracağını açıkça ortaya koymuştur.

Özellikle askerî veya hiyerarşik disiplinin katı olduğu kurumlarda, mağdurların şikâyetlerinden vazgeçmesi veya tıbbi rapor alma süreçlerindeki gecikmelerin, etkili soruşturma yükümlülüğünü ortadan kaldırmayacağı vurgulanmıştır. Devletin, olayın tüm boyutlarını resen ve eksiksiz bir şekilde aydınlatma sorumluluğu ön plana çıkarılmıştır.

Emsal niteliğindeki bu karar, istinaf ve temyiz mercileri dâhil olmak üzere tüm derece mahkemelerine, kötü muamele iddialarında toplanan delillerin bütüncül bir yaklaşımla incelenmesi gerektiği yönünde net bir mesaj vermektedir. Somut olayda olduğu gibi, mağduru doğrulayan tanık beyanlarının ve tıbbi raporların göz ardı edilerek salt şeklî gerekçelerle beraat kararı verilmesi, cezasızlık kültürünü besleyen bir yaklaşım olarak reddedilmiştir. Bu yönüyle karar, insan onurunun korunması ve devletin negatif ile pozitif yükümlülüklerinin sınırlarının çizilmesi bakımından temel bir yol gösterici işlev görmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Olay tarihinde piyade uzman çavuş olarak görev yapan başvurucu, tabur komutanı olan üstü tarafından odasına çağrılarak darbedildiğini, boğazının sıkıldığını, yüzüne yumruk atılarak dişinin kırıldığını ve kendisine hakaret edildiğini iddia ederek şikâyetçi olmuştur. Bu şikâyet üzerine başlayan yargılama sürecinde ilk derece mahkemesi, komutanı asta müessir fiil ve hakaret suçlarından mahkûm etmiştir. Ancak istinaf aşamasında Bölge Adliye Mahkemesi; başvurucunun olaydan üç gün sonra darp raporu almasını, şikâyetinden kısa süre sonra vazgeçmesini ve olayı doğrudan gören bir tanık olmamasını gerekçe göstererek komutan hakkında beraat kararı vermiştir. Başvurucu, uğradığı fiziksel ve sözlü şiddete ilişkin elde somut deliller ve tıbbi rapor bulunmasına rağmen eksik değerlendirmeyle verilen beraat kararının ve yedi yıl süren yargılamanın hukuka aykırı olduğunu belirterek insan haysiyetiyle bağdaşmayan muamele yasağının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümünde temel alınan kuralların başında Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 17 gelmektedir. Bu madde uyarınca, herkesin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı güvence altına alınmış olup, kimseye işkence ve eziyet yapılamayacağı, kimsenin insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamayacağı emredici bir şekilde düzenlenmiştir.

Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, bir muamelenin bu madde kapsamında değerlendirilebilmesi için asgari bir ağırlık eşiğine ulaşması gerekmektedir. Kamu görevlilerinin, kendi tutumları nedeniyle kesin olarak zorunlu kılınmayan durumlarda kişilere karşı fiziksel güç kullanması, insan haysiyetiyle bağdaşmayan muamele yasağının ihlali sonucunu doğurur.

Devletin, pozitif yükümlülükleri kapsamında, bir devlet görevlisi tarafından hukuka aykırı şekilde şiddet uygulandığına dair savunulabilir bir iddia bulunduğunda, derhâl etkili bir ceza soruşturması başlatma zorunluluğu bulunmaktadır. Bu soruşturmanın, olayı aydınlatabilecek tüm delilleri toplaması, makul bir hız ve özenle yürütülmesi şarttır.

Yargı makamlarının, yaşamı tehdit eden veya fiziksel ve ruhsal bütünlüğe ağır saldırı oluşturan suçların cezasız kalmasına müsamaha göstermemesi gerekmektedir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması veya yalnızca adli para cezasına hükmedilmesi gibi uygulamalar, kötü muamele fiillerinin önlenmesinde caydırıcılığı zedelemekte ve cezasızlık algısı yaratabilmektedir. Mahkemeler, ellerindeki delilleri, özellikle tıbbi raporları ve tanık beyanlarını bütüncül bir biçimde, önyargıdan uzak ve maddi gerçeği ortaya çıkaracak şekilde değerlendirmekle yükümlüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda öncelikle insan haysiyetiyle bağdaşmayan muamele yasağının maddi boyutunu incelemiştir. Dosya kapsamındaki deliller, tanık beyanları ve başvurucu hakkında olaydan üç gün sonra alınan tıbbi raporda tespit edilen diş kırığı ile bacak bölgesindeki ağrı bulguları bir bütün olarak değerlendirildiğinde, başvurucunun iddialarının makul bir temele dayandığı görülmüştür. Tanıkların, başvurucunun komutanın odasından çenesini tutarak ve yüzü kızarmış hâlde çıktığı yönündeki ifadeleri ile başvurucuda gözlemlenen anksiyete bozukluğu, fiziksel müdahale iddialarını doğrular niteliktedir. Başvurucunun tutumunun güç kullanımını zorunlu kıldığına dair hiçbir emare bulunmadığından, uygulanan şiddetin insan haysiyetiyle bağdaşmayan muamele teşkil ettiği belirlenmiş ve maddi boyut yönünden ihlal sonucuna varılmıştır.

Usul boyutuna ilişkin yapılan incelemede ise, yürütülen ceza soruşturması ve kovuşturmasının etkililiği denetlenmiştir. Soruşturma aşamasında askerî savcılık tarafından hızla işlem başlatılmış ve ilk derece mahkemesince sanık hakkında mahkûmiyet kararı verilmiş olsa da, istinaf mahkemesinin beraat kararı verirken delilleri değerlendirme biçimi ciddi eksiklikler içermektedir. İstinaf mahkemesi; başvurucunun olayın hemen ardından tabip teğmene başvurmasını, tanıkların başvurucunun odadan yaralı bir şekilde çıktığına dair beyanlarını, bazı tanıkların ilk ifadelerini baskı altında verdiklerini itiraf etmelerini ve şikâyetten vazgeçme dilekçesinin arka planındaki ailevi kaygıları göz ardı etmiştir.

Yargı makamlarının, olayın meydana geliş şeklini şüpheye yer bırakmayacak şekilde aydınlatmak yerine, çelişkili gördükleri ifadelere dayanarak ve tıbbi rapordaki bulguları nedensiz biçimde dışlayarak beraat kararı vermesi, soruşturmanın makul bir özen ve süratle yürütülmediğini göstermektedir. Toplamda yedi yılı aşan yargılama süreci de etkili bir soruşturma yürütülmediğinin bir diğer kanıtı olarak kabul edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, insan haysiyetiyle bağdaşmayan muamele yasağının maddi ve usul boyutunun ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.