Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kısıtlılık kararı somut tehlike ihtimaline dayanmalıdır.
• Savunma hakkını kısıtlayan tedbirler orantılı olmalıdır.
• Tutukluluğa itiraz için belgelere erişim şarttır.
• Soyut gerekçelerle dosyaya erişim hakkı engellenemez.

Bu karar, tutuklu şüphelilerin soruşturma dosyasına erişiminin kısıtlanması (kısıtlılık kararı) uygulamalarının yasal sınırlarını ve hukuki gerekçelendirme zorunluluğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bağlamında, tutuklamaya itirazın etkili bir biçimde yapılabilmesi için şüpheli veya müdafiinin suçlamaya temel teşkil eden belgelere ve delillere erişiminin hayati önem taşıdığını açıkça vurgulamıştır. Soruşturmanın gizliliği ve selametinin korunması meşru bir amaca hizmet etse de, bu durumun şüphelinin özgürlük hakkını bütünüyle savunmasız bırakacak şekilde rutin ve gerekçesiz bir kısıtlamaya dönüşmemesi gerektiği tescil edilmiştir.

Uygulamada, terör ve örgütlü suç soruşturmalarında sıklıkla başvurulan kısıtlılık kararlarının, sadece kanun maddesinin tekrarı niteliğindeki soyut ifadelerle verilemeyeceği bu kararla bir kez daha teyit edilmiştir. Mahkemelerin, dosya inceleme yetkisinin soruşturmanın amacını somut olarak nasıl tehlikeye düşüreceğini açıklamadan verdikleri kısıtlama kararlarının Anayasa'ya aykırı olacağı sabittir. Emsal nitelikteki bu karar, ceza muhakemesi pratiğinde sulh ceza hâkimliklerinin kısıtlama kararlarını daha titiz bir denetime tabi tutmalarını zorunlu kılmaktadır. Özgürlük ve güvenlik hakkının korunması adına, savunma makamının delillere erişim hakkını kural, kısıtlamayı ise sıkı şartlara bağlı bir istisna olarak ele almak hukuki güvenliğin temel bir gereğidir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, gazeteci olarak görev yapan başvurucunun silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla tutuklanması ve bu tutukluluk sürecinde soruşturma dosyasına erişiminin mahkeme kararıyla kısıtlanmasından kaynaklanmaktadır. Başvurucu, Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen terör örgütünün medya yapılanmasına yönelik bir soruşturma kapsamında gözaltına alınmış ve ardından sulh ceza hâkimliği tarafından tutuklanmıştır.

Soruşturma aşamasında savcılığın talebi üzerine mahkeme, müdafiin dosya içeriğini inceleme ve belge örneği alma yetkisinin kısıtlanmasına karar vermiştir. Başvurucu, hakkındaki kısıtlama kararı nedeniyle suçlamaların detaylarını ve aleyhindeki delilleri öğrenemediğini, bu yüzden tutuklama kararına karşı etkili bir şekilde itiraz edemediğini ve gereği gibi savunma yapamadığını iddia ederek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu, tutuklamanın hukuki olmaması ve dosya inceleme hakkının engellenmesi nedeniyle haklarının ihlal edildiğini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası uyarınca hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir. Bu hak, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının en temel yargısal güvencelerinden biridir. Tutuklu yargılamalarda tutuklamanın devamının hukuka uygunluğu, kişinin bir suç işlediğine dair kuvvetli şüphenin varlığını sürdürmesine bağlıdır. Bu nedenle tutuklu kişiye, kendisine yöneltilen suçlamaların dayanağı olan unsurlara itiraz etme konusunda gerçek ve etkili bir fırsat sunulması zorunludur.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 153 uyarınca müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Ancak, Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre tutuklu kişinin soruşturma dosyasındaki bilgi ve belgelere sınırsız erişim hakkı bulunmamakla birlikte, dosyaya getirilecek erişim kısıtlamasının kanuni amaçlar ışığında "kesinlikle gerekli" olması gerekmektedir.

Devletin gizli kalması gereken belgeleri, örgüt yazışmaları veya şüphelilerin delilleri karartma ihtimali gibi kamu menfaatini koruyan nedenlerle erişim kısıtlaması getirilebilirse de, iddia edilen tehlikenin somutlaştırılması icap eder. Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri gereğince, tutuklamaya temel oluşturan delillerin tutuklu kişi tarafından incelenebilmesi adil bir muhakemenin ve özgürlük itirazının anlamlı olabilmesi için vazgeçilmezdir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi dosya üzerinden yaptığı incelemede, başvurucunun tutuklamanın hukuki olmaması, tutukluluk süresinin makul süreyi aşması, itirazların geç incelenmesi ve sulh ceza hâkimliklerinin bağımsız olmaması yönündeki şikâyetlerini açıkça dayanaktan yoksunluk ve başvuru yollarının tüketilmemesi gibi nedenlerle kabul edilemez bulmuştur. Zira başvurucu hakkındaki kuvvetli suç şüphesi iddiaları tanık beyanları, yasaklı yayınlar, mali analiz raporları gibi somut delillere dayandırılmış olup tutuklama tedbirinin hukuki dayanağının bulunduğu ve keyfî olmadığı saptanmıştır.

Ancak soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması iddiası yönünden yapılan incelemede, yargı mercileri tarafından uygulanan kısıtlılık kararı mercek altına alınmıştır. Dosyada, savcılığın kısıtlama talebinde ve sulh ceza hâkimliğinin kabul gerekçesinde yalnızca 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 153 metninin tekrar edilerek "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği" şeklindeki genel ve soyut ifadeye yer verildiği görülmüştür. Yargı mercileri, dosya inceleme yetkisinin kısıtlanmasının soruşturmanın amacını somut olayda nasıl ve ne şekilde tehlikeye düşüreceğine ilişkin hiçbir olgusal değerlendirme ve somutlaştırma yapmamıştır.

Anayasa Mahkemesi, geçerli ve tatmin edici bir gerekçe sunulmaksızın dosyaya erişim olanağından yoksun bırakılan başvurucunun, hakkındaki tutuklama tedbirini haklı göstermek için ileri sürülen iddia ve delillere karşı etkili bir biçimde itiraz etme ve savunma yapma imkânından mahrum bırakıldığını tespit etmiştir. Kısıtlama kararının iddianamenin kabulüyle birlikte kendiliğinden sona ermiş olması, o tarihe kadar yaşanan yargısal hak ihlalini ortadan kaldırmamaktadır. Verilen bu soyut ve yasal gerekçeden yoksun kısıtlama kararı, tutukluluğa itiraz prosedürünün adilliğini zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.