Anayasa Mahkemesi Deniz Nazlım Kararı 2023/4374 B.

Bu karar, ceza muhakemesi sürecinde sıklıkla başvurulan soruşturma dosyası üzerinde kısıtlama (gizlilik) kararlarının sınırlarını ve hukuki denetim standartlarını netleştirmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, soruşturmanın selameti ve delillerin korunması gibi meşru amaçlarla dosyaya erişimin kısıtlanabileceğini kabul etmekle birlikte, bu kısıtlamanın otomatik veya matbu gerekçelerle yapılamayacağını güçlü bir şekilde vurgulamıştır. Kısıtlama kararının, şüphelinin tutuklamaya karşı itiraz hakkını ve savunma imkânını doğrudan etkilediği gözetildiğinde, bu tedbirin kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına doğrudan bir müdahale oluşturduğu açıkça ortaya konulmuştur.

Uygulamada, terör veya örgütlü suç soruşturmalarında savcılık makamlarının talebi üzerine sulh ceza hâkimliklerince genellikle kanun lafzı tekrar edilerek soyut gerekçelerle kısıtlama kararları verilmektedir. Bu emsal karar, söz konusu rutin uygulamanın hak ihlali doğurduğunu tescil etmektedir. Bundan böyle, yargı makamlarının kısıtlama kararı verirken, şüphelinin veya avukatının dosyaya erişiminin somut olayda soruşturmanın amacını nasıl ve ne şekilde tehlikeye düşüreceğini ayrıntılı ve tatmin edici bir biçimde gerekçelendirmesi gerekecektir. Karar, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin soruşturma evresinde de titizlikle korunması gerektiğine dair çok net bir içtihat sunmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Olay tarihinde bir haber ajansında gazeteci olarak görev yapan başvurucu, yürütülen bir terör soruşturması kapsamında gözaltına alınmış ve ardından silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla tutuklanmıştır. Soruşturma sürecinde savcılık makamı, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği iddiasıyla dosya içeriğinin incelenmesinin ve belgelerden örnek alınmasının kısıtlanması (gizlilik kararı) talebinde bulunmuştur. Sulh Ceza Hâkimliği bu talebi yerinde görerek dosya üzerinde kısıtlama kararı vermiştir.

Başvurucu ve avukatı, uygulanan kısıtlama kararı nedeniyle kendilerine yöneltilen suçlamaların dayanağı olan temel delillere ulaşamadıklarını, neyle suçlandıklarını tam olarak öğrenemediklerini ifade etmiştir. Bu durumun, tutuklama kararına karşı etkili bir şekilde itiraz etmelerini ve savunma hazırlamalarını imkânsız hâle getirdiğini ileri sürmüşlerdir. Uyuşmazlığın temelini, soruşturma dosyasına erişimin matbu gerekçelerle kısıtlanmasının, şüphelinin yargı merciine etkili başvuru hakkını ve dolayısıyla kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını ihlal edip etmediği hususu oluşturmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası, hürriyeti kısıtlanan her şahsın, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahip olduğunu güvence altına almaktadır. Bu hak, tutuklu yargılamalarda savunma makamının, tutuklamaya temel oluşturan delillere erişimini ve bunlara karşı itiraz edebilmesini zorunlu kılar.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153/2 hükmü uyarınca, müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilmektedir. Ancak bu yasal düzenleme, makamlara sınırsız ve keyfî bir kısıtlama yetkisi vermemektedir.

Yerleşik anayasal içtihatlara göre, tutuklu kişinin soruşturma dosyasındaki bilgi ve belgelere sınırsız erişim hakkı bulunmamakla birlikte, getirilecek kısıtlamalar kesinlikle gerekli olmalı ve meşru bir amaca hizmet etmelidir. Üçüncü kişilerin temel haklarını korumak, adli makamların soruşturma metotlarını gizli tutmak veya şüphelilerin delilleri karartmasını engellemek gibi durumlar kısıtlama için haklı nedenler olabilir. Ancak bu durumların somut olayda nasıl gerçekleşeceği mahkemelerce muhakkak açıklanmalıdır.

Ayrıca, dosyaya erişimin kısıtlanmasının savunma makamı üzerinde yarattığı dezavantajlı durumun, yargılama sürecinde yeterince telafi edilmesi şarttır. Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri gereği, kişinin özgürlüğünden yoksun bırakılmasına neden olan ve tutuklamanın hukukiliğinin tartışılmasında temel teşkil edecek delillerin mutlaka tutuklu kişi veya müdafii tarafından incelenebilir olması gerekmektedir. Aksi bir uygulama, tutulanın yargı merciine başvuru hakkının özünü zedeler.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda başvurucu hakkında yürütülen terör soruşturmasında, savcılık makamının talebi üzerine Sulh Ceza Hâkimliği tarafından soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanmasına karar verilmiştir. Bu kararın dayanağı olarak yalnızca yasa metninde yer alan "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği" ifadesi kullanılmıştır. Ancak, başvurucunun veya müdafiinin dosyadaki hangi belgelere erişmesinin soruşturmanın selametini ne şekilde ve nasıl tehlikeye atacağına dair hiçbir somut olgu, bulgu veya gerekçe ortaya konulmamıştır.

Anayasa Mahkemesi, incelemesinde kısıtlama kararının tamamen soyut ve kanun lafzının tekrarından ibaret olduğuna dikkat çekmiştir. Hâkimlik kararında, başvurucuya yöneltilen suçlamaların niteliği, toplanması gereken başka delillerin varlığı veya şüphelinin bu delillere etki etme potansiyeli gibi somut olayla bağlantılı hiçbir spesifik açıklama yapılmamıştır. Bu denli soyut bir gerekçeyle dosya erişiminin engellenmesi, şüphelinin özgürlüğünden mahrum bırakılmasına temel oluşturan iddiaları çürütme fırsatını en başından elinden almıştır.

İddianamenin kabulüyle birlikte kısıtlılık kararı yasa gereği kendiliğinden kalkmış olsa da, tutukluluk incelemelerinin yapıldığı en kritik soruşturma evresinde başvurucunun delillere erişememesi, tutuklamaya karşı etkili bir itiraz geliştirmesini engellemiştir. Geçerli ve tatmin edici bir gerekçe olmaksızın dosyaya erişim olanağından yoksun bırakılan başvurucu, silahların eşitliği ilkesinden mahrum bırakılmış ve savunma hakkı ciddi şekilde sınırlandırılmıştır.

Anayasa Mahkemesi, idarenin ve yargı makamlarının dosyaya kısıtlama getirirken somut bir tehlikenin varlığını ortaya koyamadıklarını, bu durumun tutuklunun yargı merciine etkili başvuru hakkını işlevsiz kıldığını tespit etmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.