Anayasa Mahkemesi Hüseyin Hakan Öcal Kararı 2021/52277 B.

Bu karar, hukuken kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmü bulunmayan tutuklulara yönelik olarak idari makamların, infaz kurumlarının ve mahkemelerin kullanması gereken dilin yasal sınırlarını çok net bir biçimde çizmesi açısından büyük bir hukuki öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, ceza infaz kurumu idare ve gözlem kurullarının "tehlikeli tutuklu" statüsünün belirlenmesi veya bu statünün devamı gibi idari kararlar alırken, tutuklunun yargılandığı suçları kesin olarak işlemiş gibi gösterecek peşin hükümlü ifadelerden kaçınması gerektiğini açıkça ve güçlü bir şekilde vurgulamıştır. Hukuken kesinleşmiş yargısal bir karar olmadan idari merciler veya iddia makamları tarafından kişiye "örgüt mensubu" veya "suçun faili" gibi kesinlik bildiren nitelemeler yapılması, anayasal bir güvence olan masumiyet karinesinin çok açık bir ihlali olarak kabul edilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, idari mercilerin ve infaz hâkimliklerinin karar yazım pratiklerini derinden etkileyecek ve şekillendirecek niteliktedir. Ceza infaz kurumlarının, tutukluların güvenlik statülerini belirlerken kullandıkları basmakalıp şablon ifadeler veya savcılık itirazlarında yer alan peşin hükümlü değerlendirmeler, bu anayasal karar ışığında yeniden gözden geçirilmek zorundadır. Karar, yargı mercileri dışındaki tüm idari kamu otoritelerinin de Anayasa ile güvence altına alınan masumiyet karinesine sıkı sıkıya uymakla yükümlü olduğunu, kişilerin adil yargılanma süreci tamamlanmadan peşinen suçlu ilan edilemeyeceğini ve her türlü idari tasarrufta son derece özenli bir dil kullanımının yasal bir zorunluluk olduğunu sağlam bir içtihat hâline getirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, 15 Temmuz darbe girişimi olayları sonrasında tutuklanarak ceza infaz kurumuna yerleştirilmiş ve cezaevi idaresi tarafından "tehlikeli tutuklu" statüsüne alınmıştır. Başvurucu, bu statünün kaldırılması için infaz hâkimliğine başvurmuş ve talebi kabul edilmiştir. Ancak infaz savcılığının itirazı üzerine ağır ceza mahkemesi kararı iptal ederek tehlikeli tutukluluk hâlinin devamına hükmetmiştir. Uyuşmazlığın temel nedeni, ceza infaz kurumu idare ve gözlem kurulu tarafından alınan kararda ve itiraz süreçlerinde başvurucu hakkında henüz kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı olmamasına rağmen "örgüt mensubu olduğu, örgütten ayrılmadığı, olayın faillerinden olduğu" şeklinde kesin isnat içeren ifadelerin kullanılmasıdır. Başvurucu, hakkında yargılama süreci devam ederken kendisini peşinen suçlu ilan eden bu tür ibarelerin kullanılması sebebiyle masumiyet karinesinin ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Masumiyet karinesi, demokratik hukuk devletlerinde adil yargılanma hakkının en temel yapı taşlarından biridir ve Anayasa m. 36 ile Anayasa m. 38 hükümlerinde güçlü bir şekilde güvence altına alınmıştır. Bu evrensel ilke, suçluluğu yasal olarak yetkili bir mahkeme hükmüyle sabit oluncaya kadar hiç kimsenin suçlu sayılamayacağını ve suçlu muamelesi göremeyeceğini açıkça emretmektedir. Masumiyet karinesi, sadece ceza yargılamasını yürüten mahkemeleri bağlayan bir usul kuralı değil; aynı zamanda devletin diğer tüm idari makamlarını, kamu otoritelerini ve yetkililerini de bağlayan mutlak bir anayasal güvencedir.

Anayasa Mahkemesinin bu kararla da pekiştirdiği yerleşik içtihatlarına göre, masumiyet karinesinin ihlal edilip edilmediği değerlendirilirken karar vericilerin kullandıkları dil ve üslup son derece kritik bir önem taşır. Kamu otoriteleri veya görevlileri tarafından hakkında henüz soruşturma veya kovuşturma yürütülen kişiyle ilgili olarak, yargılama süreci nihai bir mahkûmiyet hükmüyle kesinlik kazanmadan suçluluğa dair herhangi bir olumsuz kanaat ifade edilmiş olması anayasal güvencenin açık bir ihlali niteliğindedir. Ceza yargılaması henüz kesinleşmeden kişiye peşinen suç isnat eden ifadelerin idari işlemlere veya tutukluluk incelemesi yapan yargı kararlarına yansıtılması, kişinin kamuoyu veya kurumlar nezdinde peşinen suçlu olarak algılanmasına yol açmaktadır.

İnfaz hukuku bağlamında, ceza infaz kurumu idare ve gözlem kurulları ile infaz hâkimliklerinin, tutukluların güvenlik statülerini (örneğin tehlikeli tutuklu statüsünü) belirlerken yalnızca güvenlik tedbirlerinin gerektirdiği somut ve objektif tespitler yapmakla yetinmesi yasal bir zorunluluktur. Kişinin eyleminin veya yasa dışı bir yapıya mensubiyetinin kesinleşmiş gibi "örgüt üyesi", "örgütlü olduğu" veya "suçun faili" gibi kesinlik bildiren ifadelerle idari karara dercedilmesi, idari makamların yargı merciinin yerine geçerek fiilen hüküm kurması anlamına gelir. Bu tür yaklaşımlar, hukuki güvenlik ve masumiyet karinesi prensipleriyle açıkça çelişir ve ağır bir hak ihlali sonucunu doğurur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucu hakkında ceza infaz kurumu idare ve gözlem kurulu tarafından verilen statü kararlarını ve bu kararlara yönelik itiraz aşamalarında kurulan yargısal hükümleri masumiyet karinesi bağlamında çok detaylı bir şekilde incelemiştir. Başvurucunun tehlikeli tutuklu statüsünün devamına yönelik olarak idarece alınan kararlarda, başvurucunun "infaz kurumuna kabulünden bugüne kadar örgütlü olduğu, örgütten ayrıldığına dair herhangi bir beyanının bulunmadığı" şeklinde doğrudan suç isnadı barındıran kesin ibarelere yer verildiği tespit edilmiştir. Ayrıca, savcılık makamının infaz hâkimliğinin iptal kararına karşı sunduğu itiraz yazısında da başvurucunun yaşanan darbe girişimi olayının doğrudan faillerinden biri olduğu ifade edilerek peşin hükümlü bir dil kullanılmış; maalesef ağır ceza mahkemesince de bu sorunlu gerekçeler yerinde bulunarak infaz hâkimliğinin hukuka uygun iptal kararı kaldırılmıştır.

Yüksek Mahkeme, bireysel başvurunun yapıldığı tarih itibarıyla başvurucu hakkındaki ceza yargılamasının sürdüğüne ve mahkûmiyet hükmünün henüz yasal olarak kesinleşmediğine özellikle dikkat çekmiştir. Hukuken hükümözlü durumunda olan ve ceza yargılaması devam eden bir kişi hakkında, idari bir kurul kararıyla kesinleşmiş bir kanaat bildirilerek doğrudan suç isnadında bulunulması, Anayasa ile güvence altına alınan masumiyet karinesi ile hiçbir şekilde bağdaşmamaktadır. Karar vericilerin kullandığı bu kategorik ve kesinlik bildiren dil, başvurucuyu hukuken kesinleşmiş bir karar olmamasına rağmen suçlu konumuna sokmuş ve Anayasa'da korunan masumiyet karinesini ağır şekilde zedelemiştir. Mahkeme, idari makamların ve itiraz mercilerinin idari güvenlik statüsünü belirlerken kullandıkları ifadelerin, masumiyet karinesine tam bir riayet gösterecek özen ve tarafsızlıkta olması gerektiğini vurgulamıştır. Başvurucu hakkında kesinleşmiş bir yargı kararı bulunmamasına karşın resmi evraklarda suçlu izlenimi oluşturulduğu, idare ile ağır ceza mahkemesinin yetkisini aşarak henüz yargılanan kişiye cezai bir sorumluluk yükleyen ifadeler kullandığı saptanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, masumiyet karinesinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.