Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kararın sonucunu değiştirecek esaslı iddialar karşılanmalıdır.
• Derece mahkemeleri hükmün dayanağını açıkça göstermelidir.
• Lehe delillerin neden reddedildiği gerekçelendirilmek zorundadır.
• Gerekçesiz kararlar adil yargılanma hakkını ihlal eder.

Bu karar, adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan gerekçeli karar hakkının kapsamını ve derece mahkemelerinin bu konudaki yükümlülüklerini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Yargılama sürecinde, mahkemelerin taraflarca ileri sürülen her iddiaya yanıt verme zorunluluğu bulunmasa da, davanın kaderini tayin edebilecek temel iddia ve itirazları yanıtsız bırakması kabul edilemez. Bir mahkemenin, daha önce davanın kabulüne dayanak yaptığı lehe bir bilirkişi raporunu, sonraki yargılama safhasında hiçbir gerekçe göstermeksizin tamamen göz ardı ederek tam aksi yönde hüküm kurması, hukuki güvenlik ve öngörülebilirlik ilkelerini derinden sarsar.

Uygulamadaki emsal etkisi açısından bu karar, idarenin kendi hatalı işlemlerinden doğan mağduriyetlerin giderilmesinde vatandaşın kusur durumunun titizlikle incelenmesi gerektiğini ve bu incelemenin yargısal denetiminde keyfiliğe yer olmadığını göstermektedir. Özellikle Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) gibi idarelerin yersiz ödeme iddialarıyla geriye dönük borç çıkarmalarına karşı açılan davalarda, istinaf ve temyiz mercileri de dahil olmak üzere tüm derece mahkemeleri, uyuşmazlığın esasına etki edecek delilleri şeffaf, makul ve doyurucu bir gerekçe ile tartışmak zorundadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Sadık Maraz, geçmişte farklı kurumlardaki çalışmaları birleştirilerek kendisine 2005 yılında yaşlılık aylığı bağlanmış bir vatandaştır. Emekli olduktan yıllar sonra idareye bilgi edinmek amacıyla başvurduğunda, Sosyal Güvenlik Kurumu hizmet süresini hatalı hesapladığını fark etmiş, başvurucunun yaşlılık aylığını kesmiş ve o güne kadar ödenen yaklaşık 30.000 TL tutarındaki aylıkları yersiz ödeme gerekçesiyle geri istemiştir.

Başvurucu, emeklilik işlemlerinin yapıldığı dönemde idarenin kendisine yanlış bilgi verdiğini ve bu süreçte kendisine atfedilebilecek hiçbir kusur bulunmadığını ileri sürerek, yaşlılık aylığının kesilmesi ve geriye dönük borç çıkarılması işleminin iptali talebiyle dava açmıştır. Uyuşmazlığın temelini, idarenin kendi hesaplama hatasından kaynaklanan bir ödemeyi, hiçbir kusuru bulunmayan vatandaştan yıllar sonra geri isteyip isteyemeyeceği ile mahkemelerin bu kusur durumuna ilişkin sunulan delilleri dikkate alıp almadığı oluşturmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkının vazgeçilmez bir unsuru olan "gerekçeli karar hakkı" üzerinde durmuştur. Anayasa'nın 141. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli olarak yazılması zorunludur. Mahkemeler, taraflarca ileri sürülen iddiaların tamamına detaylı bir yanıt vermek zorunda olmasalar dahi, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve savunmalara mutlaka makul ve tatmin edici bir gerekçe ile yanıt vermekle yükümlüdür.

Uyuşmazlığın esasına ilişkin yasal çerçeveye bakıldığında, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ve 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu kapsamında birleştirilen hizmet süreleri doğrultusunda bağlanan aylıkların iptali söz konusudur. İdarenin yaptığı yersiz ödemeleri geri talep edebilmesi, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 96 kapsamında düzenlenmektedir. Kural olarak idare tarafından hatalı ödendiği tespit edilen tutarların geri istenmesi mümkündür; aksi bir durum sebepsiz zenginleşme doğurabilir.

Ancak hukuk devletinin ayrılmaz bir parçası olan "iyi yönetişim ilkesi", kamu otoritelerinin tutarlı hareket etmelerini ve kendi hatalarından kaynaklanan sorunları çözerken makul ve adil bir yöntem izlemelerini gerektirir. Yargılama aşamasında, ilk karara dayanak teşkil eden idarenin hatası ve vatandaşın kusursuzluğunu ortaya koyan bilirkişi raporu gibi hayati delillerin, mahkemelerce neden sonradan dikkate alınmadığının hukuki ve mantıksal bir temele oturtularak açıklanması, hakkaniyete uygun yargılanmanın yasal zorunluluğudur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken derece mahkemelerinde yürütülen yargılama sürecini ve bu süreçte verilen kararların gerekçelerini detaylı bir biçimde mercek altına almıştır. Başvurucunun Karabük İş Mahkemesinde açtığı davanın ilk aşamasında, sosyal güvenlik uzmanı bir bilirkişiden rapor alınmıştır. Ek bilirkişi raporunda, eksik hizmet gün sayısının SGK tarafından en başından tespit edilmesinin mümkün olduğu, idarenin gerekli özeni göstermeyerek hatayı ancak beş yıl sonra fark ettiği ve bu bağlamda başvurucuya atfedilebilecek herhangi bir kusurun bulunmadığı açıkça vurgulanmıştır. Nitekim yerel mahkeme, ilk kararında bu bilirkişi raporunu hüküm kurmaya yeterli bularak davanın kabulüne karar vermiştir.

Ancak bu karar, Yargıtay tarafından görev yönünden bozulmuş ve ardından Uyuşmazlık Mahkemesinin adli yargıyı görevli kılan kararı üzerine yargılama yeniden Karabük İş Mahkemesinde görülmüştür. Mahkeme bu ikinci yargılama sonucunda, başvurucunun kendi hizmet süresini bilebilecek durumda olduğu ve objektif şartları taşımayan aylığın ödenmesinin mümkün olmadığı gerekçesine dayanarak davayı tümden reddetmiştir. Karar, Yargıtay tarafından da onanmıştır.

Anayasa Mahkemesi, davanın reddine karar verilirken, yargılamanın önceki aşamasında lehe olan ve davanın kabulüne temel teşkil eden uzman bilirkişi raporuna neden artık itibar edilmediğine dair mahkeme kararında hiçbir değerlendirme yapılmadığını tespit etmiştir. Dahası, başvurucunun bu çelişkiyi temyiz aşamasında açık bir şekilde dile getirmesine karşın, Yargıtay da bu esaslı itiraza ilişkin herhangi bir karşı gerekçe sunmamıştır. Davanın esasını doğrudan etkileyecek böylesine kritik bir iddianın ve lehe olan delilin yargı mercilerince tümüyle cevapsız bırakılması, adaletin tecellisine gölge düşürmüştür.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, kararın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki iddialara ayrı ve açık yanıt verilmemesi nedeniyle adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.