Anayasa Mahkemesi Serdar Tuzluca Kararı 2022/5097 B.

Bu karar, adli yardım taleplerinin değerlendirilmesinde derece mahkemelerinin salt şekilci bir yaklaşımdan kaçınarak başvurucunun sunduğu mali durum belgelerini bütüncül bir yaklaşımla incelemesi gerektiğini hukuken tescillemektedir. Aktif mükellef kaydının bulunması gibi tek bir veriye dayanılarak, kişinin diğer yoksulluk emarelerinin ve çalışma gücünü kaybettiği yönündeki somut beyanlarının göz ardı edilmesi, Anayasa ile güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkının açık bir ihlali olarak tanımlanmıştır. Karar, mahkemelerin, yargılama harç ve masraflarının kişiye yükleyeceği külfeti somut olayın özelliklerine ve tarafların gerçek ödeme gücüne göre tartmak zorunda olduğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Uygulamada sıklıkla karşılaşılan, adli yardım taleplerinin matbu gerekçelerle veya eksik ve tek yönlü incelemeyle reddedilmesi pratiğine karşı bu karar çok güçlü bir emsal teşkil etmektedir. Karar, yerel mahkemelere ve itiraz mercilerine, adli yardım değerlendirmelerinde başvurucunun ödeme gücünü gerçekçi bir şekilde araştırmaları ve sadece bir veriye odaklanıp sunulan diğer delilleri yok saymamaları gerektiği yönünde bağlayıcı bir standart getirmektedir. Bu sayede, mali durumu yetersiz olan vatandaşların hak arama hürriyetlerinin sırf ekonomik engellerle ölçüsüzce kısıtlanmasının önüne geçilecek ve yargısal süreçlere etkin katılımları güvence altına alınacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, yaşadığı cismani zarar nedeniyle maddi ve manevi tazminat davası açmış ve yargılama giderlerini ödeme gücü bulunmadığı gerekçesiyle mahkemeden adli yardım talebinde bulunmuştur. İlk derece mahkemesi, başvurucunun adli yardım koşullarını kanıtlayacak yeterli belge sunmadığı gerekçesiyle bu talebi reddetmiştir.

Başvurucu, aktif Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) kaydının olmadığını ve gözünden yaralanması sonucu çalışma gücünü kaybettiğini belirterek verilen ret kararına itiraz etmiştir. İtirazı inceleyen mahkeme ise başvurucunun SGK kaydı mevcut olmasa da Gelir İdaresi Başkanlığında aktif mükellef kaydı bulunduğu gerekçesiyle itirazı kesin olarak reddetmiştir. Temel uyuşmazlık, başvurucunun mali durumunu ve ödeme gücünü gösteren belgelerin bir bütün olarak değerlendirilmeden adli yardım talebinin reddedilmesinin mahkemeye erişim hakkını zedeleyip zedelemediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama hürriyeti ve adil yargılanma hakkı, kişilerin yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddiada bulunma ve savunma yapma hakkını içermektedir. Bu kapsamdaki mahkemeye erişim hakkı, kişilerin uyuşmazlıkları mahkeme önüne taşıyabilmesini ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını güvence altına alır.

Mahkemeye erişim hakkı kural olarak mutlak bir hak olmayıp sınırlandırılabilen bir haktır. Ancak bu sınırlandırmanın kanuni bir dayanağı olması, meşru bir amaca hizmet etmesi ve Anayasa'nın 13. maddesindeki ölçülülük ilkesine uygun olması şarttır. Ölçülülük ilkesi; elverişlilik (müdahalenin amaca ulaşmaya uygun olması), gereklilik (müdahalenin zorunlu olması) ve orantılılık (bireyin hakkı ile amaç arasında makul bir denge bulunması) alt ilkelerinden oluşmaktadır.

Dava açarken veya yargılama sırasında kişilerden harç ve yargılama masraflarının istenmesi kural olarak gereksiz yere dava açılmasını önleme gibi meşru bir amaca hizmet etse de, ödeme gücü olmayan kişilerin bu masraflardan muaf tutulabilmesi için 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.334 ve devamında adli yardım kurumu düzenlenmiştir. Adli yardım, tarafların yargısal sürece etkili şekilde katılımlarını sağlayarak mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahaleyi daha dengeli hâle getirir.

Bununla birlikte, 6100 sayılı Kanun m.336 uyarınca talepte bulunan kişi mali durumuna ilişkin belgeleri sunmakla yükümlü olsa da, bu kuralın her somut olayda başvurucunun özel durumu göz önüne alınmadan kategorik olarak katı bir biçimde uygulanması mahkemeye erişim hakkına ölçüsüz bir sınırlama getirebilir. Mahkemelerin adli yardım taleplerini değerlendirirken sunulan bilgi ve belgeleri bütüncül bir biçimde incelemeleri, kısıtlamanın kişiye aşırı bir külfet yüklememesi için anayasal bir zorunluluktur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun adli yardım talebinin değerlendirilme sürecini ölçülülük ilkesi bağlamında detaylıca incelemiştir. Başvurucunun, taraflarca hazırlama ilkesine uygun olarak, mal varlığı bulunmadığını, gelir getirici bir işte çalışmadığını ve çalışma gücünü kaybettiğini belirterek adli yardım talebinde bulunduğu ve bu iddialarını desteklemek üzere SGK hizmet dökümü ile mal varlığı olmadığına dair belgeleri mahkemeye ibraz ettiği görülmüştür.

Buna karşın, mahkeme ve itiraz merciinin başvurucunun sunduğu mali durum belgelerini bir bütün olarak değerlendirmediği, yalnızca Gelir İdaresi Başkanlığında aktif mükellef kaydı bulunduğu şeklindeki tek bir gerekçeye dayanarak talebi reddettiği tespit edilmiştir. Başvurucunun ödeme gücü bulunmadığına yönelik beyanlarının doğruluğu daha derinlemesine araştırılmadan ve sunduğu diğer yoksulluk emareleri dikkate alınmadan sadece aktif mükellefiyet kaydı üzerinden sonuca gidilmesinin, mahkemeye erişim hakkına yönelik orantısız bir müdahale oluşturduğu ifade edilmiştir.

Yapılan bu eksik ve bütüncül olmayan incelemenin, yargılama giderlerini ödeme gücü bulunmayan başvurucu üzerinde orantısız ve aşırı bir yük oluşturduğu, bu durumun başvurucunun adalete erişimini imkânsız hâle getirecek ölçüde zorlaştırdığı saptanmıştır. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun sunduğu belgelerin bir bütün olarak değerlendirilmemesi sebebiyle adli yardım talebinin reddedilmesinin ölçüsüz olduğuna ve adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.