Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Şerife Küçükyılmaz | 2021/62654 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Gerekçesiz kısa karar kanun yolu süresini başlatmaz.
• Gerekçeli kararın tebliği mahkemeye erişim hakkı için şarttır.
• Kısa kararın tefhimi tek başına istinaf süresini işletmez.
• Gerekçe bilinmeden kanun yoluna başvurulması beklenemez.

Bu karar, mahkemelerin yalnızca kısa kararı tarafların yüzüne okuyarak kanun yolu başvuru sürelerini başlatma uygulamasına karşı çok net bir anayasal güvence getirmektedir. Anayasa Mahkemesi, gerekçesi açıklanmayan bir kararın hukuken tefhim edilmiş sayılamayacağını vurgulayarak, gerekçeli kararın taraflara tebliğ edilmeden kanun yoluna başvuru süresinin hiçbir şekilde başlamayacağını açıkça ortaya koymaktadır. Karar gerekçesini bilmeyen bir vatandaştan veya avukattan kısa kararın tefhiminden itibaren etkili bir kanun yoluna başvurmasını beklemenin ağır bir külfet olduğu ve bu durumun hak arama hürriyetini doğrudan zedelediği hukuken tescillenmiştir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi son derece büyüktür. Özellikle icra hukuk mahkemeleri, iş mahkemeleri ile ceza mahkemelerinde sıkça rastlanan ve sadece kısa kararın okunmasıyla istinaf veya temyiz süresinin derhal başlatıldığı durumlar, bu içtihat ışığında artık açıkça hukuka aykırı kabul edilecektir. Kararın uygulamadaki önemi, derece mahkemelerinin süre başlatma kriterlerini anayasal haklar çerçevesinde yeniden gözden geçirmelerini zorunlu kılmasıdır. Vatandaşların, kararın dayandığı maddi ve hukuki gerekçeleri tam olarak bilmeden etkili bir savunma yapamayacakları ilkesi tahkim edilmiş, böylece adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından olan mahkemeye erişim hakkı uygulama nezdinde de güçlendirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Şerife Küçükyılmaz, taraf olduğu bir icra süreciyle bağlantılı olarak Ankara 5. İcra Hukuk Mahkemesinde istihkak davası açmıştır. Yapılan yargılama sonucunda yerel mahkeme, başvurucunun açtığı davanın reddine karar vermiştir. Karar, duruşmada kısa karar şeklinde başvurucuya tefhim edilmiştir. Başvurucu, davanın reddedilmesi üzerine bu karara karşı istinaf kanun yoluna başvurmak istemiştir.

Ancak yerel mahkeme, kısa kararın duruşmada tarafların yüzüne karşı okunduğu (tefhim edildiği) tarihten itibaren yasal süresi içinde istinaf yoluna başvurulmadığı gerekçesiyle başvurucunun istinaf talebini ek bir kararla süre aşımından reddetmiştir. Başvurucu, bu ek karara karşı da istinaf yoluna gitmiş, fakat Bölge Adliye Mahkemesi talebi reddederek hükmü kesinleştirmiştir. Başvurucu bunun üzerine, gerekçeli kararı görmeden kanun yolu başvuru süresinin kısa kararın okunmasıyla başlatılmasının mahkemeye erişim hakkını elinden aldığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut olayı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın en temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı çerçevesinde derinlemesine incelemiştir. Mahkemeye erişim hakkı, bireylerin hukuki uyuşmazlıklarını bağımsız ve tarafsız bir yargı merci önüne taşıyabilmelerini, davanın etkili bir şekilde görülmesini isteme ve yasal yolları özgürce kullanma hakkını ifade eder.

Yargılama hukukunun temel prensiplerine göre, tarafların bir karara karşı kanun yoluna (istinaf veya temyiz) etkin bir biçimde başvurabilmeleri için o kararın hukuki ve maddi dayanaklarını, yani gerekçesini tam olarak bilmeleri zorunludur. Gerekçeli karar hakkı, adil yargılanma hakkının ayrılmaz bir parçasıdır. Karar gerekçesi açıklanmadan yalnızca hüküm fıkrasının (kısa kararın) duruşmada taraflara okunması, tarafların kararın neden aleyhlerine sonuçlandığını anlamalarını ve bu yönde uygun savunma ile itiraz geliştirmelerini imkansız kılar.

Anayasa Mahkemesinin daha önce verdiği ve yerleşik hale gelen içtihatlarına göre, gerekçesi açıklanmamış bir hükmün tefhim edilmiş (okunmuş) sayılması hukuken mümkün değildir. Yüksek Mahkeme, gerekçeli karar taraflara usulüne uygun şekilde tebliğ ya da tefhim edilmeden, kanun yoluna başvurma süresinin kesinlikle başlatılamayacağını kabul etmektedir. Başvurucunun, derece mahkemesinin hangi delilleri ne şekilde değerlendirdiğini ve kararı hangi hukuki nedenlere dayandırdığını bilmeden sağlıklı, tutarlı bir istinaf dilekçesi hazırlaması beklenemez. Bu durum, usul kurallarının aşırı şekilci bir biçimde ve bireyin mahkemeye erişimini bütünüyle engelleyecek katılıkta uygulanamayacağı yönündeki genel hukuk kuralının da doğrudan bir sonucudur. Yargı mercilerinin kanun yolu sürelerini hesaplarken bireylere ağır külfetler yükleyen, öngörülemez ve ölçüsüz yorumlardan mutlak surette kaçınmaları gerekmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun istinaf başvuru süresinin derece mahkemesi tarafından nasıl hesaplandığını ve bu hesaplama yönteminin mahkemeye erişim hakkı üzerinde yarattığı yıkıcı etkiyi detaylıca incelemiştir. Olayda Ankara 5. İcra Hukuk Mahkemesi, gerekçesi henüz açıklanmamış olan kısa kararı duruşmada başvurucunun yüzüne okumuş ve yasal istinaf başvuru süresini de sadece bu tefhim tarihinden itibaren başlatmıştır. Başvurucunun yasal süre tutumu sonrasında verdiği gerekçeli istinaf başvurusu, ilk tefhimden itibaren başlayan sürenin kaçırıldığı gerekçesiyle usulden reddedilmiştir.

Yüksek Mahkeme, eldeki başvuruda başvurucunun kısa kararla birlikte davanın reddine dair kararın asıl gerekçesini öğrenemediğini açıkça tespit etmiştir. Mahkemeye göre, bir davanın tarafının karar gerekçesini bilmeden, yalnızca hüküm sonucunu duyarak kısa kararın tefhiminden itibaren istinaf kanun yoluna başvurmasını beklemek, başvurucuya taşınması imkansız ve oldukça ağır bir külfet yüklemektedir. Kanun yolu mercilerinin ve ilk derece mahkemesinin somut olayın şartlarında istinaf süresini karar gerekçesi henüz ortada yokken, sadece tefhim tarihinden itibaren başlatmasına yönelik benimsediği bu katı yorum, başvurucu açısından tamamen öngörülemez niteliktedir. Yargı makamları usul kurallarını uygularken hak arama hürriyetini ihlal etmemekle yükümlüdür.

Anayasa Mahkemesi, bu tarz şekilci bir usul uygulamasının, kanun yollarının etkin bir biçimde kullanılmasını imkansızlaştırdığını belirtmiştir. Başvurucunun maruz kaldığı bu durum ve katlanmak zorunda kaldığı ölçüsüz külfet, yargılamada hedeflenen usul ekonomisi gibi meşru amaçlarla da kesinlikle orantısız bulunmuştur. Başvurucunun kanun yoluna başvurma imkanının usule ilişkin katı yorumlar neticesinde elinden alınması, adalete erişimini bütünüyle engellemiş ve müdahaleyi ölçüsüz kılarak ihlal sonucunu doğurmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, gerekçesiz kısa kararın tefhiminden itibaren istinaf süresinin başlatılması nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması amacıyla başvuruyu kabul etmiştir.