Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Sosyal denge tazminatında farklı muamele incelenmelidir.
• Farklı aidat oranları orantılılık testinden geçirilmelidir.
• Sendikalaşmayı teşvik nesnel ve haklı bir nedendir.
• Eksik inceleme sendika hakkının ihlali sonucunu doğurur.

Bu karar, kamu görevlileri sendikacılığında yetkili sendika ile diğer sendikalar veya sendikasız memurlar arasındaki ilişkiler bakımından hukuken son derece kritik bir anlama sahiptir. Anayasa Mahkemesi, toplu sözleşme süreçlerinde yetkili sendikanın yoğun çabalarla imzaladığı sosyal denge sözleşmesinden yararlanmak isteyen ancak o sendikaya üye olmayan kamu görevlilerinden daha yüksek oranda aidat kesilmesinin, peşinen ve mutlak bir eşitlik ihlali olarak değerlendirilemeyeceğini açıkça ortaya koymuştur. Mahkemelere düşen görev, salt aidat miktarındaki aritmetik farklılığa bakarak mekanik bir iptal kararı vermek değil; bu farklılığın sendikalaşmayı teşvik gibi nesnel, makul ve meşru bir amaca dayanıp dayanmadığını derinlemesine irdelemektir. Bu yönüyle karar, sendikaların üyelerine sağladığı kazanımları koruma altına alan güçlü bir özgürlük kalkanı niteliğindedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi ele alındığında, bu karar idare mahkemelerinin sosyal denge tazminatlarına ilişkin iptal davalarındaki yargısal denetim sınırlarını ve metodolojisini yeniden çizmektedir. Bugüne kadar birçok yerel mahkeme, kamu görevlileri arasında mutlak bir mali eşitlik arayışıyla yüksek aidat kesintilerini kolayca hukuka aykırı bulabilmekteydi. Ancak bu yeni içtihatla birlikte, sendikanın kurumsal varlığını koruma, emek harcanarak elde edilen kazanımlardan bedelsiz yararlanılmasını engelleme ve kendi üyelerine haklı bir avantaj sağlama güdüsü hukuki bir meşruiyete kavuşmuştur. Artık idari yargı mercileri, eşitlik ilkesini dar ve şekli bir kalıpta yorumlayamayacak; sendikal faaliyetin doğasından kaynaklanan farklı muameleleri mutlaka katı bir orantılılık testine tabi tutmak zorunda kalacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Tüm Belediye ve Yerel Yönetim Hizmetleri Emekçileri Sendikası ile kamu işvereni arasında imza altına alınan sosyal denge sözleşmesindeki dayanışma aidatı kuralından kaynaklanmaktadır. Taraflar arasında akdedilen bu sözleşmede, sözleşmeyi imzalayan yetkili sendikaya üye olmayan memurların da sosyal denge tazminatından faydalanabilmesi için "memur taban aylığının %1,5 katı kadar aidat ödemeleri" şartı getirilmiştir.

Sözleşmenin tarafı olmayan başka bir sendika, kendi üyelerinden veya sendikasız memurlardan bu denli yüksek bir kesinti yapılmasının eşitsizlik yarattığını ve haksız olduğunu belirterek uygulamanın iptali talebiyle idare mahkemesinde dava açmıştır. Yerel mahkeme ve bölge idare mahkemesi, bu kesintinin aynı kadro veya pozisyondaki memurlar arasında ayrım yarattığı gerekçesiyle uygulamanın iptaline karar vermiştir. Bunun üzerine sözleşmeyi imzalayan taraf sendika, kendi üyelerinin haklarını korumak amacıyla getirdikleri bu kuralın idare mahkemelerince iptal edilmesinin, sendikanın varoluş amacına aykırı olduğunu, örgütlenme motivasyonunu kırdığını ve yargısal incelemenin yetersiz yapıldığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 51 kapsamında güvence altına alınan sendika hakkı ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 10 kapsamında düzenlenen eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağı çerçevesinde değerlendirmiştir. Uyuşmazlığın yasal zeminini ve sınırlarını ise 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu oluşturmaktadır.

Yüksek Mahkeme, yerleşik içtihat prensipleri doğrultusunda, sendika hakkının yalnızca sendika kurma veya bir sendikaya serbestçe üye olma özgürlüğünü değil, aynı zamanda sendikanın kendi üyelerinin hak ve menfaatlerini korumak için toplu pazarlık yapma ve onlara ek kazanımlar sağlama yetkisini de içerdiğini vurgulamaktadır. Bu bağlamda, taraf sendikanın imzaladığı sosyal denge sözleşmesi, klasik anlamda bir toplu sözleşme olmamakla birlikte kamu görevlilerine sağlanan kendine özgü, dönemsel ve ek ekonomik bir destek niteliğindedir.

Eşitlik ilkesinin uygulanmasında, durumları benzer olan kişiler arasında farklı muamele yapılıp yapılmadığının tespiti anayasal denetimin ilk adımını oluşturur. Ancak hukuk doktrininde ve yerleşik içtihatlarda kabul edildiği üzere, her farklı muamele otomatik olarak eşitlik ilkesine aykırılık teşkil etmez. Farklı muamelenin hukuka uygun sayılabilmesi için nesnel ve makul bir sebebe dayanması zorunludur. Sendika hakkı bağlamında, yetkili sendikaya üye olanlar ile olmayanlar arasında sosyal denge tazminatından yararlanma koşulları açısından yaratılan maddi farklılık, "sendikalaşmayı teşvik etme" amacı taşıyorsa bu durum hukuken meşru bir zemin olarak kabul edilebilir.

Burada uyuşmazlığın çözümünde devreye giren en önemli hukuki kural, orantılılık ilkesidir. Farklı muamele meşru bir amaca hizmet etse dahi, sendika üyesi olmayan kamu görevlilerine yüklenen mali külfetin ulaşılmak istenen amaçla adil bir denge içinde, yani orantılı olması gerekir. Mahkemelerin, eşitlik ilkesine aykırılık tespiti yaparken sadece şekli bir farklılık saptamasıyla yetinmemesi, mutlaka bu nesnel neden ve orantılılık testini gerçekleştirmesi hukuki bir zorunluluktur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken ilk derece ve istinaf mahkemelerinin kararlarındaki gerekçelendirme eksikliklerine ve anayasal testlerin ihmal edilmesine odaklanmıştır. Yüksek Mahkemenin tespitlerine göre, ilk derece mahkemesi olan İzmir 4. İdare Mahkemesi ve istinaf incelemesini yaparak kararı kesinleştiren İzmir Bölge İdare Mahkemesi 5. İdari Dava Dairesi, sosyal denge sözleşmesindeki aidat kesintisi kuralını iptal ederken son derece sığ ve şekli bir değerlendirme yapmıştır. Derece mahkemeleri, sözleşmeyi imzalayan taraf sendikaya üye olan memurlar ile olmayan memurlardan salt farklı oranlar üzerinden aidat alınmasının kamu görevlileri arasında eşitsizliğe neden olacağı gibi genel, şablon ve soyut bir sonuca ulaşmakla yetinmiştir.

Oysa Anayasa Mahkemesinin daha önce vermiş olduğu ve yerleşik içtihat hâline gelen Belediye ve Özel İdare Çalışanları Birliği Sendikası Genel Kurul kararına göre, yargı mercilerinin yapması gereken anayasal denetim çok daha kapsamlı ve özenli olmalıdır. Derece mahkemeleri, sendika üyesi olanlarla olmayanlar arasındaki bu farklı aidat uygulamasının, sendikalaşmayı teşvik etmek, sendikal örgütlenmeyi güçlendirmek ve toplu pazarlık sürecinin mali yükünü adil dağıtmak gibi nesnel ve haklı bir sebebe dayanıp dayanmadığını hiçbir şekilde tartışmamıştır.

Daha da önemlisi, idare mahkemeleri söz konusu memur taban aylığının %1,5 katı oranındaki dayanışma aidatı kesintisinin, sendikaya üye olmayan memurlara yüklediği maddi külfet açısından orantılı olup olmadığı hususunda hiçbir hukuki ve matematiksel analiz yapmamıştır. Yargılama sürecinde meşru amaç ve orantılılık dengesinin bütünüyle göz ardı edilmesi, hakkın özüne doğrudan bir müdahale yaratmıştır.

Derece mahkemelerinin Anayasa'nın eşitlik ilkesi ve sendika hakkı kapsamında yapması gereken bu zorunlu incelemeyi eksik bırakması, doğrudan doğruya başvurucu sendikanın özgür iradesiyle imzaladığı sözleşme hükmünün haksız yere iptal edilmesine yol açmıştır. İdare mahkemelerinin, anayasal güvenceleri ve hassas orantılılık testini görmezden gelerek doğrudan iptal kararı vermesi, başvurucu sendikanın faaliyet alanını daraltmış ve kendi üyelerinin elde ettiği hakları koruma kapasitesini ciddi şekilde zedelemiştir. Bu doğrultuda, mahkemelerin eşitlik ilkesi kapsamında ilgili ve yeterli bir gerekçe sunmadan karar vermesinin, sendika hakkının gerektirdiği düzeyde yeterli bir yargısal inceleme içermediği Anayasa Mahkemesince açıkça tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, eksik inceleme ve yetersiz gerekçeyle sendika hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek bireysel başvuruyu kabul etmiştir.