Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Khadıja Ismayılova - Azerbaycan Kararı 71556/16 B.

Bu karar, gazetecilik faaliyetlerinin ve ifade özgürlüğünün ceza hukuku araçları kullanılarak keyfi bir şekilde sınırlandırılmasının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) kapsamında yarattığı ihlalleri net bir biçimde ortaya koymaktadır. AİHM, ulusal mahkemelerin ceza kanunlarını öngörülemez ve geniş bir şekilde yorumlayarak araştırmacı gazetecileri cezalandırmasının, hukuki belirlilik ve kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkelerine açıkça aykırı olduğunu vurgulamıştır. Özellikle devletin demokratik işleyişine katkı sağlayan muhalif sesleri bastırmak amacıyla yürütülen asılsız yargılamaların, hukukun üstünlüğü ilkesini temelden sarstığı ve yargı mekanizmasına duyulan güveni zedelediği tespit edilmiştir.

Benzer davalar açısından bu karar, taraf devletlerin ceza adalet sistemini gazetecileri, sivil toplum aktivistlerini veya insan hakları savunucularını cezalandırmak ve susturmak için araçsallaştırmasına karşı güçlü ve bağlayıcı bir emsal teşkil etmektedir. Karar, AİHS'nin 18. maddesi ile 10. maddesinin birlikte ihlal edildiğine hükmederek, hukuki süreçlerin gizli ve meşru olmayan siyasi amaçlarla kullanılmasının Avrupa insan hakları koruma mekanizması tarafından hiçbir şekilde tolere edilmeyeceğini göstermektedir. Bu bağlamda, basın mensuplarına yönelik akreditasyon veya vergi gibi idari zorunlulukların birer baskı ve yıldırma aracına dönüştürülmesi uygulamalarına karşı ciddi bir uluslararası yargı güvencesi sağlamaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Khadija Ismayilova, Azerbaycan'da üst düzey yolsuzlukları araştıran ve hükümete yönelik eleştirileriyle tanınan önde gelen bir araştırmacı gazeteci ve sivil toplum aktivistidir. Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) bünyesinde bağımsız bir serbest gazeteci olarak çalışırken, Dışişleri Bakanlığı'ndan yabancı basın mensubu akreditasyonu almadan faaliyet yürüttüğü gerekçesiyle yasadışı girişimcilik ve ayrıca vergi kaçakçılığı suçlamalarıyla karşı karşıya kalmıştır. Azerbaycan yerel mahkemeleri, başvurucunun bu gazetecilik faaliyetlerini yasadışı bir ticari girişim olarak kabul etmiş ve kendisini hapis cezasına çarptırarak bu cezayı ertelemiştir. Başvurucu, isnat edilen eylemlerin yasalarda suç olarak tanımlanmadığını, yerel mahkeme kararlarının gerekçesiz ve keyfi olduğunu ileri sürmüştür. Ayrıca, hakkındaki ceza yargılamasının asıl amacının, ifade özgürlüğünü kısıtlamak ve yaptığı araştırmacı gazetecilik faaliyetleri nedeniyle kendisini cezalandırarak susturmak olduğunu belirterek AİHM'e başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

AİHM, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.7 (kanunsuz ceza olmaz), AİHS m.6/1 (adil yargılanma hakkı), AİHS m.10 (ifade özgürlüğü) ve AİHS m.18 (haklara getirilecek kısıtlamaların sınırlanması) hükümlerini temel almıştır.

Kararda dayanılan en temel doktriner prensiplerden biri, ceza hukukunda kıyas yasağı ve suçta ve cezada kanunilik ilkesidir. Bu ilke uyarınca ceza kanunları, sanığın aleyhine olacak şekilde, özellikle kıyas veya zorlama yorumlar yoluyla genişletilerek uygulanamaz. Bireyler, hangi eylem ve ihmallerin cezai sorumluluk doğuracağını kanunun metninden açıkça ve öngörülebilir bir şekilde anlayabilmelidir. Başvurucunun yargılandığı Azerbaycan Ceza Kanunu m.192 (yasadışı girişimcilik) ve Azerbaycan Ceza Kanunu m.213 (vergi kaçakçılığı) hükümleri, yerel mahkemelerce bu öngörülebilirlik sınırlarını aşacak derecede keyfi olarak yorumlanmıştır.

Ayrıca, somut olayda uygulanan Medya Kanunu m.50 ve m.53 hükümleri incelendiğinde, yabancı basın mensupları için akreditasyonun mesleki faaliyet için mutlak bir ön şart veya zorunluluk değil, yalnızca belirli idari bilgilere veya etkinliklere ayrıcalıklı erişim sağlayan bir hak olduğu tespit edilmiştir. Mahkeme, Sözleşme'nin 10. maddesi bağlamında, gazetecilik mesleğinin icrasına yönelik akreditasyon gibi idari şekil şartlarına uyulmamasının suç sayılarak cezalandırılmasının, doğrudan ifade özgürlüğüne yönelik ağır bir müdahale teşkil ettiğini vurgulamıştır. Yerleşik uluslararası içtihat prensipleri gereğince, ceza yargılamalarının muhalif gazetecileri sindirmek ve cezalandırmak gibi meşru olmayan gizli amaçlarla yürütülmesi, hem hukukun üstünlüğü ilkesiyle hem de Sözleşme'nin 18. maddesiyle açıkça bağdaşmamaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

AİHM, yerel mahkemelerin başvurucuyu mahkûm ederken dayandıkları kanun hükümlerini öngörülemez ve keyfi bir biçimde genişlettiklerini tespit etmiştir. Başvurucu, yalnızca tek bir yabancı medya kuruluşu temsilcisi değil, çeşitli yerel ve uluslararası kurumlarla sözleşmeli çalışan bağımsız bir serbest gazeteci olmasına rağmen, yerel mahkemeler hiçbir yasal dayanak göstermeden kendisini "yabancı medya temsilcisi" olarak nitelendirmiş ve Dışişleri Bakanlığı'ndan akreditasyon almasını zorunlu tutmuştur. Medya Kanunu'nda akreditasyonun bir zorunluluk olduğuna veya bu akreditasyonun yokluğunun ticari bir suç olan yasadışı girişimcilik suçu oluşturduğuna dair hiçbir yasal hüküm bulunmadığı açıkça vurgulanmıştır.

Adil yargılanma hakkı yönünden yapılan hukuki incelemede, başvurucunun vergi kaçakçılığı ve yasadışı girişimcilik suçlamalarına karşı yargılama boyunca sunduğu son derece güçlü, dosyayla ilgili ve haklı itirazların yerel mahkemelerce tamamen cevapsız bırakıldığı görülmüştür. Mahkemelerin, başvurucunun iddialarını yalnızca basmakalıp ve genelgeçer ifadelerle reddetmesi, yargılamanın hakkaniyetini temelden sarsan bir keyfilik olarak değerlendirilmiş ve ihlal sebebi sayılmıştır.

İfade özgürlüğü ve 18. madde bağlamında ise AİHM, başvurucunun daha önce üst düzey yolsuzluk iddialarını araştırdığı için sürekli olarak devlet güdümlü tehdit ve tacizlere maruz kaldığını dikkate almıştır. Mahkeme, başvurucunun meşru gazetecilik faaliyetleri ile hakkındaki ceza davası süreci arasında açık ve inkar edilemez bir illiyet bağı bulunduğunu, yetkililerin başvurucuya yönelik tutuklama ve mahkûmiyet kararlarının yasalarda öngörülen meşru bir amaç taşımadığını saptamıştır. Hükümetin, bu işlemlerin başvurucunun gazetecilik faaliyetleriyle ilgisi olmadığını kanıtlayamadığı belirtilmiştir. İlgili ceza soruşturmalarının asıl ve gizli amacının, muhalif bir ses olan başvurucuyu susturmak, sindirmek ve cezalandırmak olduğu kesin olarak sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak AİHM 3. Bölüm, başvurucunun adil yargılanma, kanunsuz ceza olmaz ve ifade özgürlüğü haklarının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.