Anayasa Mahkemesi Nesibe Coşğun Kararı 2020/20885 B.

Bu karar hukuken, bireylerin mülkiyet haklarını aramak üzere yargı mercilerine başvurdukları sırada, yasama organı tarafından sonradan yapılan kanuni bir düzenlemeyle bu hakkın tahsilini imkânsız hâle getirmenin anayasal güvencelere aykırı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Kişilerin hukuki yolları işletme imkânından mahrum bırakılması, yalnızca mülkiyet hakkını zedelemekle kalmaz, aynı zamanda mahkemeye erişim ve etkili başvuru haklarını da tümüyle anlamsızlaştırır. Anayasa Mahkemesi, somut olayda yasal düzenlemenin pratikteki etkisine odaklanarak, teorik olarak var olan bir dava yolunun yasama müdahalesiyle işlevsiz kılınmasını temel hakların özüne dokunan ağır bir ihlal olarak değerlendirmiş ve bütünüyle hukuka aykırı bulmuştur.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi ve uygulamadaki önemi oldukça büyüktür. Özellikle idare veya şirketler aleyhine açılan alacak ve tazminat davalarında, yargılama sürerken davacının alacağına kavuşmasını engelleyen veya geriye dönük etki yaratan yasal düzenlemelerin, mülkiyet ve etkili başvuru hakları bağlamında kesin bir ihlal nedeni sayılacağı bu içtihatla netleşmiştir. İlgili yasa değişikliğinin daha sonra Anayasa Mahkemesi tarafından genel kurul nezdinde norm denetimi yoluyla iptal edilmiş olması da göz önüne alındığında, benzer şekilde mağdur olan binlerce vatandaş için bu karar, yeniden yargılama yolunu açan güçlü bir içtihat niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, daha önceden bir şirkete yatırmış olduğu paranın tarafına iade edilmesi talebiyle mahkemede alacak davası açmıştır. Ancak bu hukuki yargılama süreci devam ederken yasama organı tarafından yepyeni bir kanuni düzenleme yapılmıştır. Çıkarılan bu yeni yasa nedeniyle, başvurucunun yatırdığı parayı tahsil edebilme imkânı hukuken bütünüyle ortadan kaldırılmış ve mahkeme, işin esasına girip alacağın haklılığını inceleyemeden davayı sonuçlandırmak zorunda kalmıştır. Başvurucu, haklı alacağını tahsil etmek için kanuni yollara başvurmasına rağmen devam eden yargılama sırasında çıkarılan yasa yüzünden alacağına kavuşamadığını ve yürüttüğü hukuki mücadelenin anlamsız hâle geldiğini belirterek mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının açıkça ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesinin uyuşmazlığı çözerken dayandığı temel kurallar, Anayasa'nın güvence altına aldığı mülkiyet hakkı ve etkili başvuru hakkının birbiriyle ayrılmaz bir bağlantı içinde yorumlanmasına dayanmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.35 uyarınca herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir ve bu haklar ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabilir. Yine Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.40 uyarınca, anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri ihlal edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme hakkına sahiptir.

Mülkiyet hakkı bağlamında, bireylerin alacak haklarını tahsil edebilmeleri için devletin etkili yargısal mekanizmalar kurma yükümlülüğü bulunmaktadır. Bireylerin alacaklarının tahsili için uygun hukuki yollara başvurmasına rağmen yargılama sırasında yapılan kanuni bir düzenleme nedeniyle bu mekanizmaları işletme imkânından mahrum bırakılması, anılan hakların özüne dokunan bir müdahale niteliği taşır. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, teorik düzeyde etkili olan bir dava yolunun, yapılan kanuni düzenleme nedeniyle pratikte başarı sunma kapasitesini yitirmesi hukuk devleti ilkesiyle asla bağdaşmaz.

Özellikle devam eden davalara geriye yürür şekilde etki edecek biçimde yasama işlemi yapılarak kişilerin alacak hakkını tahsil etmesinin fiilen engellenmesi, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının açık ihlali anlamına gelir. Anayasa Mahkemesi, bu bağlamda daha önce verilmiş olan yerleşik içtihadına atıf yaparak, uyuşmazlığın çözümünde bu genel ilkelerin ve anayasal güvencelerin kati surette uygulanması gerektiğini, iptal edilen yasa hükümlerinin yarattığı ağır mağduriyetlerin ancak uyuşmazlığın esasının incelenmesiyle giderilebileceğini temel bir kural olarak benimsemiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Başvurucunun şirkete yatırdığı paranın iadesi istemiyle açtığı davada, hukuki süreç devam ederken yürürlüğe giren yasal düzenleme sebebiyle davanın esası hakkında hiçbir inceleme yapılamamıştır. Anayasa Mahkemesi somut olayda, başvurucunun alacağını tahsil etmek amacıyla hukuka uygun olan tüm yargısal yolları eksiksiz biçimde işlettiğini tespit etmiştir. Ancak gerçekleşen yasama müdahalesi sonucunda, mahkemenin önündeki uyuşmazlığı çözme kapasitesi ortadan kalkmış, başvurucunun mülkiyetine kavuşması tamamen imkânsız hâle getirilmiştir.

Kararda ayrıntılı olarak belirtildiği üzere, başvurucunun iddialarının esasına girilmesini engelleyen söz konusu kanuni düzenleme, daha sonra Anayasa Mahkemesi tarafından norm denetimi yoluyla Anayasa'ya aykırı bulunarak iptal edilmiştir. İlgili kanun değişikliğinin sonradan iptal edilmiş olması, başvurucunun mülkiyet ve etkili başvuru haklarına yapılan yasal müdahalenin haksızlığını ve ölçüsüzlüğünü şüpheye yer bırakmayacak şekilde açıkça ortaya koymuştur. Yasal düzenleme sebebiyle başvurucunun teorik olarak var olan dava açma hakkı, pratikte hiçbir başarı sunma ihtimali taşımayan, bütünüyle etkisiz bir yola dönüşmüştür.

Bu çerçevede Anayasa Mahkemesi, başvurucunun yerel mahkemede açtığı davasının usul veya esastan haklı olup olmadığına doğrudan karar vermek yerine, yapılan kanuni düzenleme nedeniyle oluşan derin hukuksuzluğun ve mağduriyetin giderilmesinin ancak uyuşmazlığın esasının yerel mahkemece incelenmesiyle mümkün olabileceğini değerlendirmiştir. Başvurucunun iddialarının ve yatırılan paranın iadesi talebinin esastan incelenebilmesi için hukuken yeniden yargılama yapılması zorunlu görülmüştür.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak Anayasa'nın 40. maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere kararın Konya Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesine gönderilerek başvuruyu kabul etmiştir.