Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni temsilcinin sorumluluğuna ilişkin şahsi iddialar mahkemelerce özenle incelenmelidir.
• Esasa etkili itirazların gerekçesiz bırakılması mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Mülkiyet hakkına yapılan müdahalelerde yargısal usul güvenceleri eksiksiz sağlanmalıdır.
• Kanuni temsilciye yetkilerini aşan orantısız bir sorumluluk yüklenemez.

Bu karar hukuken, şirket borçlarından ötürü kanuni temsilcilere yöneltilen takiplerde idarenin ve mahkemelerin salt tahsilat odaklı ve şeklî bir yaklaşım sergileyemeyeceği anlamına gelmektedir. Mülkiyet hakkının ayrılmaz bir parçası olan usul güvenceleri, kişinin sorumluluk sınırlarının net olarak çizilmesini ve yargı mercileri önünde savunma haklarının tam anlamıyla kullandırılmasını gerektirmektedir. İdare tarafından düzenlenen ödeme emirlerine karşı açılan davalarda, borcun doğduğu dönem, temsil yetkisinin sınırları ve şahsi kusur gibi davanın sonucunu değiştirebilecek temel savunmaların kararlarda tartışılması anayasal bir zorunluluktur.

Bu emsal karar, vergi mahkemelerinin ve Danıştay ilgili dairelerinin inceleme alanını genişleterek, ödeme emrine muhatap olan kişinin dönem sorumluluğunu, kusur durumunu ve borcun niteliğine ilişkin kişisel itirazlarını gerekçeli kararlarında açıkça tartışmalarını mecburi kılmaktadır. Uygulamada sıklıkla karşılaşılan, sadece asıl borçlu şirketin mal varlığına yönelik şekli bir inceleme ile davanın sonuçlandırılması durumu, adil yargılanma ve mülkiyet haklarının ihlali riskini doğurmaktadır. Benzer davalarda eski veya yeni kanuni temsilcilerin hukuki güvenliklerini büyük ölçüde artıracak olan bu yerleşik içtihat, idareyi ve yargı mercilerini mülkiyet hakkına yapılan müdahalelerde daha şeffaf, adil ve denetlenebilir gerekçeler oluşturmaya sevk etmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, yönetim kurulu üyesi olduğu bir anonim şirketten 2008 yılı Nisan ayında resmi olarak ayrılarak tüm hisselerini devretmiştir. Bu ayrılış ticaret sicilinde tescil ve ilan edilmiştir. Aradan uzun yıllar geçtikten sonra, 2012 yılında vergi dairesi tarafından söz konusu şirketin iflas etmesi ve vergi borçlarının tahsil edilememesi gerekçe gösterilerek başvurucuya tam otuz dört adet ödeme emri tebliğ edilmiştir. Başvurucu, ilgili dönemde fiilen ve hukuken kanuni temsilci olmadığını, borçların oluşmasında hiçbir kusurunun bulunmadığını, bazı borçların zamanaşımına uğradığını ve öncelikle şirket tüzel kişiliğinin kendi mal varlığına gidilmesi gerektiğini belirterek ödeme emirlerinin iptali için idareye karşı dava açmıştır. Yerel vergi mahkemesi, şirketin mal varlığı olduğu gerekçesiyle önce davayı kabul etmiş, ancak Danıştay'ın şirketin mevcut mal varlığının borçları karşılamaya yetmediği gerekçesiyle verdiği bozma kararı sonrasında yerel mahkemece dava reddedilmiştir. Başvurucu, mahkemelerin sadece şirketin mal varlığı kapasitesine odaklanıp kendi kişisel itirazlarını, sorumluluk dönemini ve kusurunu hiç incelememesi üzerine temel haklarının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken mülkiyet hakkının korunmasına ilişkin usul güvenceleri ile kanuni temsilcilerin kamu borçlarından doğan sorumluluklarının sınırlarını detaylıca ele almıştır. Kararda öncelikle, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsili Usulü Hakkında Kanun m. 35 uyarınca şirket tüzel kişiliğinden tahsil edilemeyen amme alacaklarının kanuni temsilcilerin şahsi mal varlıklarından talep edilebileceği hatırlatılmıştır. Bu durumun, kamu alacaklarının etkin bir şekilde güvence altına alınması ve tahsilatın hızlandırılması amacıyla öngörüldüğü, dolayısıyla kamu yararı taşıdığı ve kural olarak meşru bir amaca dayandığı belirtilmiştir.

Ancak yerleşik içtihat prensiplerine göre, bir kişinin kanuni temsilci sıfatının tanıdığı yetki ve imkânların ötesinde bir şahsi sorumlulukla yüz yüze bırakılmaması hukukun temel gereklerindendir. Özellikle kişinin şirketin ticari ve mali faaliyetleri üzerinde herhangi bir hâkimiyet kurma imkânının bulunmadığı durumlarda veya temsilcilik yetkisinin hukuken sona erdiği dönemlerde doğan kamu alacaklarından sorumlu tutulması, o kişiye aşırı ve orantısız bir külfet yükleyebilir.

Doktrin ve Anayasa Mahkemesinin yerleşik yargısal prensipleri ışığında, mülkiyet hakkına yapılan bu tür idari müdahalelerde kişilerin savunma ve itirazlarını bağımsız yargı mercileri önünde etkin bir biçimde dile getirebilmeleri güvence altına alınmıştır. Yargılama makamlarının, müdahalenin keyfî veya kanun dışı olduğuna yönelik esasa etkili iddiaları son derece büyük bir özenle inceleyerek karşılaması zorunludur. Mahkemelerin kararlarında davanın sonucunu doğrudan etkileyecek temel nitelikteki iddiaları tamamen cevapsız bırakması, Anayasa ile koruma altına alınan mülkiyet hakkının usul güvencelerinin açıkça zedelenmesi anlamına gelmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin ölçülülük ilkesi ve usul güvenceleri açısından son derece detaylı bir incelemesini yapmıştır. Değerlendirmede, iflas eden ve hakkında tahsil imkânı kalmayan şirketten vergi borcunun kanuni temsilci sıfatıyla başvurucudan talep edilmesinin kural olarak kamu yararı taşıdığı ve amme alacaklarını korumak için elverişli bir yöntem olduğu kabul edilmiştir. Ancak başvurucunun, ödeme emirlerine konu olan dönemde şirketin kanuni temsilcisi olmadığına, yetkisinin sona erdiğine, borcun doğmasında kendi kusurunun bulunmadığına ve kendisine daha önceden bir bildirim yapılmadığına yönelik davanın seyrini bütünüyle değiştirebilecek çok temel iddiaları bulunmaktadır.

Somut olaydaki idari ve yargısal sürece bakıldığında, derece mahkemelerinin ve Danıştay ilgili dairesinin yalnızca şirketin mevcut mal varlığının vergi borçlarını karşılayıp karşılayamayacağı hususuna odaklandığı görülmüştür. Başvurucunun kanuni temsilcilik dönemine, şirketteki fiili yetkisine ve kusur durumuna ilişkin davanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki esaslı itirazları yargılamayı yürüten mahkemeler tarafından hiçbir şekilde tartışılmamış ve verilen nihai kararlarda bu kritik iddialara yönelik makul, ilgili ve yeterli bir gerekçe sunulmamıştır.

Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkının vazgeçilmez usul güvenceleri bağlamında, derece mahkemelerinin kişilerin davanın esasına doğrudan etkili savunmalarını yanıtsız bırakmasının idare ile birey arasındaki adil dengeyi bozduğunu açıkça tespit etmiştir. İlgili itirazların mahkeme kararlarında derinlemesine değerlendirilmemesi, idarenin tesis ettiği tahsilat işleminin hukukiliği üzerindeki yargısal denetimin eksik yapılmasına ve sonuç olarak başvurucunun mülkiyet hakkına ölçüsüz bir müdahalede bulunulmasına yol açmıştır. Öte yandan, başvurucunun makul sürede yargılanma hakkına ilişkin şikâyeti, yasal düzenlemeler gereği öncelikle Tazminat Komisyonuna başvurulması zorunluluğu bulunduğundan, başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.