Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Hüseyin Taş ve Diğerleri | 2022/36982 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenlemeyle alacak tahsilinin engellenmesi ihlaldir.
• Mülkiyet hakkı ile bağlantılı etkili başvuru esastır.
• Hukuki yolların sonradan işlevsiz kılınması kabul edilemez.
• İhlalin giderimi için yeniden yargılama yapılmalıdır.

Bu karar, devam eden bir alacak davası veya tahsil süreci sırasında yürürlüğe giren yasal düzenlemelerin, kişilerin mülkiyet haklarına ve etkili başvuru haklarına nasıl müdahale edemeyeceğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Hukuk devletinin en temel gereklerinden biri olan hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleri gereğince, bireylerin alacaklarına kavuşmak için başvurdukları meşru yolların, sonradan çıkarılan kanunlarla fiilen veya hukuken sonuçsuz bırakılması anayasal güvencelere açık bir aykırılık teşkil etmektedir. Devlet, vatandaşların hak arama hürriyetini korumakla yükümlüdür.

Kararın emsal etkisi, özellikle şirketlere veya kurumlara yatırılan paraların iadesi için açılan davalarda ve yürütülen icra takiplerinde kendini çok net bir şekilde gösterecektir. Benzer şekilde, yargılama sürerken yapılan yasal değişikliklerle tahsilat imkânı ortadan kaldırılan sayısız mağdur için bu karar son derece önemli ve bağlayıcı bir dayanak oluşturmaktadır. Anayasa Mahkemesi, idarenin veya yasama organının müdahaleleriyle mahkeme kararlarının veya yargı yollarının işlevsiz bırakılmasının kesinlikle önüne geçerek, mülkiyet hakkının ve bu hakkı koruyacak usuli mekanizmaların tam bir güvence altında olduğunu bir kez daha güçlü bir şekilde teyit etmiş ve ülke genelindeki uygulama birliğini pekiştirmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, bir şirkete yatırdıkları paraların iade edilmemesi üzerine, alacaklarına kavuşabilmek amacıyla hukuki yollara başvurmuş ve iade davaları açmışlardır. Mahkeme süreçleri olağan seyrinde devam ederken, kanun koyucu tarafından yeni bir yasal düzenleme hayata geçirilmiştir. Yürürlüğe giren bu kanuni düzenleme, doğrudan doğruya başvurucuların alacaklarını tahsil etme imkânını hukuken ve fiilen ortadan kaldırmıştır.

Başvurucular, devletin sunduğu yasal mekanizmaları kullanarak haklarını aradıkları bir dönemde, sonradan çıkarılan bir yasa ile bu yargısal mekanizmaların işlevsiz bırakılmasından şikayetçi olmuşlardır. Bu durumun mülkiyet haklarını zedelediğini, mahkemeye erişim ve hak arama hürriyetlerini ellerinden aldığını iddia ederek mağduriyetlerinin giderilmesi ve alacaklarını tahsil edebilmeleri için adalet arayışına girmişlerdir. Nihayetinde, yapılan müdahaleyle anayasal haklarının ihlal edildiğinin tespiti ve yeniden yargılama talebiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın mülkiyet hakkını düzenleyen Anayasa m. 35 ve temel hak ve hürriyetlerin korunması için etkili başvuru hakkını güvence altına alan Anayasa m. 40 hükümlerini merkeze almıştır. Mülkiyet hakkı, bireylerin ekonomik değer ifade eden meşru çıkarlarını korurken, etkili başvuru hakkı bu çıkarların zedelenmesi durumunda başvurulabilecek işlevsel, erişilebilir ve sonuç alıcı yolların devlet tarafından sağlanmasını ve korunmasını zorunlu kılar.

Mahkeme, bu kapsamda daha önce vermiş olduğu ve yerleşik içtihat hâline gelen emsal kararlara, özellikle Turgay Kılıç kararına atıf yapmıştır. Hukuk devletinin vazgeçilmez bir gereği olarak, bireyler alacaklarını tahsil edebilmek için yasanın gösterdiği uygun hukuki yollara başvurduklarında, bu yolların sonuna kadar işletilebileceğine ve adil bir sonuca ulaşılacağına dair meşru bir beklentiye sahip olurlar. Yargılama süreci devam ederken kanun koyucu tarafından yapılan yeni bir yasal düzenleme ile bu hukuki mekanizmaların işletilmesinin engellenmesi veya tahsil imkânının tamamen ortadan kaldırılması, devletin mülkiyet hakkını korumaya yönelik pozitif ve negatif yükümlülükleriyle hiçbir şekilde bağdaşmaz.

Kişilerin yargı makamları önünde hak aramaları ve bu arayışın sonucunda elde edecekleri kararın somut olarak icra edilebilir olması, güçlü bir anayasal güvence altındadır. Hakkın varlığının kâğıt üzerinde tespit edilip fiilen elde edilememesi, etkili başvuru hakkının özünü temelden zedeler. Bu nedenle, kanunilik şemsiyesi altında dahi olsa, derdest uyuşmazlıklara müdahale niteliği taşıyan ve alacaklıları hukuki mekanizmaları özgürce kullanmaktan mahrum bırakan düzenlemeler, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ağır bir ihlali sonucunu doğurur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayın kendine özgü koşullarını incelediğinde, başvurucuların bir şirkete yatırdıkları paraların iadesi amacıyla meşru ve yasal hukuki yollara, bilhassa da dava yoluna başvurduklarını tespit etmiştir. Bu başvuru yolları usulüne uygun şekilde işletilirken ve mahkemeler nezdindeki yargılama süreci devam ederken, yürürlüğe giren yeni kanuni düzenlemeler nedeniyle başvurucuların alacaklarını tahsil etme imkânları tamamen ve kesin olarak ortadan kalkmıştır.

Mahkeme, bu haksız durumun, daha önce emsal nitelikteki kararlarda ortaya konulan hukuki prensiplerle birebir örtüştüğünü vurgulamıştır. Bireylerin hukuki yollara başvurmasına rağmen, devletin yasama faaliyeti neticesinde ortaya çıkan yeni durumun, bu yolları fiilen ve hukuken işlemez hâle getirmesi, hak arama özgürlüğünün ve mülkiyet hakkının özüne ölçüsüz bir müdahaledir. Başvurucuların yıllarca süren çabalarla alacaklarına kavuşmak için başlattıkları hukuki süreçte, bizzat devletin sunduğu adli mekanizmaları işletme imkânından mahrum bırakıldıkları açıkça ortadadır.

Söz konusu kanuni müdahale, başvurucuların Anayasa ile korunan mülkiyet haklarını usuli güvencelerden yoksun bırakmış ve mülkiyet hakkının gerektirdiği etkili koruma kalkanını tamamen bertaraf etmiştir. Yüksek Mahkeme, bu ağır ihlalin ve olumsuz sonuçlarının tam anlamıyla giderilebilmesi için mağduriyete yol açan ret kararlarını veren derece mahkemelerinde yeniden yargılama yapılmasının yasal bir zorunluluk olduğunu tespit etmiştir. Yeniden yargılama süreciyle, Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ulaştıran nedenlerin ortadan kaldırılması ve anayasal ilkelere uygun yeni bir karar verilmesi gerektiği bir kez daha hatırlatılmıştır. Buna mukabil, ihlalin sonuçlarının giderimi için sadece yeniden yargılama yapılmasının yeterli ve elverişli bir araç olacağı değerlendirilerek, başvurucuların ileri sürdükleri tazminat taleplerinin kabulüne gerek görülmemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.