Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenlemeyle alacak tahsilinin engellenmesi hak ihlalidir.
• Mülkiyet hakkıyla bağlantılı etkili başvuru hakkı gözetilmelidir.
• Devam eden davada tahsil imkânının kaldırılması ölçüsüzdür.
• İhlalin giderilmesi için yeniden yargılama yapılması zorunludur.

Bu karar, vatandaşların şirketlere yatırdıkları paraların iadesi için başlattıkları hukuki süreçlerin, yargılama esnasında yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerle sonuçsuz bırakılamayacağını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bireylerin meşru yollarla elde etmeyi bekledikleri alacaklarının tahsil imkânının, sonradan çıkarılan yasalarla fiilen imkânsız hâle getirilmesi, mülkiyet hakkı ile doğrudan bağlantılı olan etkili başvuru hakkının özüne dokunan ağır bir müdahale olarak nitelendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, hukuki mekanizmaların kâğıt üzerinde var olmasının yeterli olmadığını, pratikte de sonuç doğurucu ve mağduriyeti giderici etkiye sahip olması gerektiğini açıkça vurgulamaktadır.

Emsal niteliğindeki bu karar, benzer şekilde şirketlere para yatıran ancak yasal değişiklikler yüzünden alacaklarını tahsil edemeyen çok sayıda vatandaşı yakından ilgilendirmektedir. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına atıfla verdiği bu ihlal kararı, idarenin ve yasama organının mülkiyet hakkına müdahale eden düzenlemeler yaparken yargı yoluna başvuran kişilerin kazanılmış veya beklenen haklarını ihlal etmemesi gerektiğine dair güçlü bir uyarıdır. Yeniden yargılama kararı verilmesi, kanun değişikliği sebebiyle esası incelenmeyen davalarda vatandaşlara hak arama kapısını tekrar aralamakta ve alt derece mahkemelerine, mülkiyet hakkını koruyan anayasal güvenceleri dikkate alarak karar tesis etme yükümlülüğü yüklemektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Muzaffer Yüksel, geçmişte bir şirkete yatırmış olduğu paranın iadesini sağlamak amacıyla ilgili şirkete karşı alacak davası açmıştır. Yargılama süreci devam ederken yasama organı tarafından yeni bir kanuni düzenleme yürürlüğe konulmuştur. Söz konusu yasal değişiklik, başvurucunun ve benzer durumdaki pek çok kişinin alacaklarını tahsil edebilme imkânını hukuken ve fiilen ortadan kaldırmıştır. Bunun üzerine ilk derece mahkemesi, yeni kanuni düzenlemeyi gerekçe göstererek davanın esasına girip alacağın haklılığını inceleme fırsatı bulamadan yargılamayı sonuçlandırmıştır. Başvurucu, alacağını tahsil etmek için başvurduğu hukuki yolların yasal bir müdahale ile işlevsiz bırakılması nedeniyle mülkiyet hakkının ve bu hakla bağlantılı etkili başvuru hakkının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Temel uyuşmazlık, devam eden bir davada sonradan çıkarılan kanunla alacak hakkının tahsilinin imkânsız hâle getirilmesinin temel hak ve özgürlükleri ihlal edip etmediği hususunda toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu başvuruyu incelerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.35 kapsamında düzenlenen "Mülkiyet hakkı" ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.40 kapsamında güvence altına alınan "Etkili başvuru hakkı" hükümlerini dikkate almıştır. Mülkiyet hakkı, bireylerin sahip oldukları ekonomik değerler üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunabilmelerini güvence altına alan temel bir haktır. Alacak hakları da mülkiyet hakkı kapsamında sıkı bir şekilde korunmaktadır.

Etkili başvuru hakkı ise, temel hak ve hürriyetleri ihlal edilen kişilerin yetkili makamlara başvurarak bu ihlalin durdurulmasını veya zararlarının giderilmesini talep edebilme imkânını ifade eder. Bir başvurunun etkili sayılabilmesi için sadece hukuken mevcut olması yetmez; aynı zamanda fiilen de başarı sağlama ve zararı telafi etme kapasitesine sahip olması zorunludur.

Yüksek Mahkeme, bu tür uyuşmazlıklarda yerleşik hâle gelen önceki içtihatlarını temel kural olarak uygulamıştır. Bu yerleşik içtihada göre; alacağın tahsili amacıyla uygun hukuki yollara başvurulmasına rağmen, yargılama devam ederken devlet tarafından yapılan bir kanuni düzenlemeyle söz konusu hukuki mekanizmaları işletme ve alacağı tahsil etme imkânının ortadan kaldırılması, hak arama hürriyetine ve etkili başvuru hakkına yönelik ağır bir müdahaledir. Devletin yasama yetkisini kullanırken, derdest olan davalarda bireylerin mülkiyet hakkını koruyan yasal yolları işlevsiz kılacak nitelikte geriye dönük veya devam eden süreçleri sonuçsuz bırakan düzenlemeler yapması, anayasal güvencelerle bağdaşmamaktadır. Bu durum, bireylerin mahkemeler aracılığıyla haklarına kavuşma beklentisini yok ettiği için hukuki güvenlik ilkesini de zedelemektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruda başvuru belgelerini ve mahkeme süreçlerini inceleyerek başvurucunun iddialarını detaylı bir biçimde değerlendirmiştir. Yapılan incelemede, başvurucunun bir şirkete yatırdığı parayı geri alabilmek adına olağan yasal yollara müracaat ettiği ve dava açtığı tespit edilmiştir. Ancak tam da bu hukuki süreç devam ederken, yasama organı tarafından yürürlüğe konulan bir kanun değişikliği neticesinde başvurucunun alacağını tahsil etme mekanizması hukuken ortadan kaldırılmıştır.

Yüksek Mahkeme, somut olay ile daha önce benzer nitelikteki uyuşmazlıklara dair verdiği emsal kararlar arasında hukuki bir özdeşlik bulunduğunu saptamıştır. Başvurucunun kendi kusuru veya ihmali olmaksızın, tamamen yasa koyucunun araya girmesi nedeniyle alacağına kavuşma ihtimalinin sıfırlanması, teorik olarak var olan mahkeme yolunun pratikte hiçbir işe yaramaması sonucunu doğurmuştur. Mahkeme, yapılan kanuni düzenlemenin sonradan Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiş olmasını da dikkate alarak, başvuruya konu iddiaların esasının yerel mahkeme tarafından yeniden değerlendirilmesinin önünün açılması gerektiğini vurgulamıştır.

İlk derece mahkemesinin o dönem yürürlükte olan kanun değişikliğini gerekçe göstererek davanın esasına girmemesi, başvurucuyu hak arama hürriyetinden mahrum bırakmıştır. Anayasa Mahkemesi, kanuni düzenleme nedeniyle başvurucunun iddialarının esasına ilişkin bir inceleme yapılmamış olmasını hakkaniyete aykırı bulmuş ve Anayasa'nın güvence altına aldığı mülkiyet ve etkili başvuru haklarının açıkça ihlal edildiğini belirlemiştir. Hak ihlalinin sonuçlarının bütünüyle ortadan kaldırılabilmesi ve başvurucunun iddialarının esastan incelenebilmesi için Konya 2. Asliye Ticaret Mahkemesinde yeniden yargılama yapılmasında hukuki zorunluluk bulunduğu ifade edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.