Anayasa Mahkemesi Kamil Tüfekçi Kararı 2022/77907 B.

Bu karar, bireylerin özel hukuk tüzel kişilerine veya şirketlere yatırdıkları paraların iadesi için açtıkları davaların derdest olduğu sırada, yasama organı tarafından çıkarılan yeni bir kanuni düzenleme ile alacağın tahsil imkânının ortadan kaldırılmasının hukuka aykırı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkının korunmasının sadece malvarlığı değerlerine dokunulmamasını değil, aynı zamanda mülkiyet hakkına yönelik müdahalelere karşı etkili yargısal yolların açık tutulmasını da gerektirdiğini vurgulamaktadır. Yargılama esnasında yürürlüğe giren bir kanunla, davanın konusuz bırakılması veya tahsil kabiliyetinin fiilen imkânsız hâle getirilmesi, anayasal güvenceleri temelinden zedelemektedir.

Emsal niteliğindeki bu karar, özellikle şirketler nezdinde mağduriyet yaşayan hak sahipleri açısından büyük bir hukuki güvence sağlamaktadır. Yasama tasarruflarının, derdest davalarda bireylerin hak arama özgürlüğünü ve mahkemeye erişimini işlevsiz kılacak şekilde uygulanamayacağı bir kez daha güçlü bir şekilde teyit edilmiştir. Uygulamada yerel mahkemelerin, yeni çıkan kanun hükümlerini yorumlarken bireylerin Anayasa ile korunan mülkiyet ve etkili başvuru haklarını mutlak surette gözeterek karar vermesi gerektiği, aksi takdirde Anayasa Mahkemesi tarafından yeniden yargılama yükümlülüğü ile karşılaşacakları net bir biçimde ifade edilmiştir. Karar, hukuk devletinin vazgeçilmez bir unsuru olan hukuki güvenlik ilkesinin uygulamadaki yansımasıdır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Kamil Tüfekçi, geçmişte bir şirkete belli bir miktar para yatırmış, ancak daha sonra bu paranın iadesini alamamıştır. Parasını geri alabilmek amacıyla şirket aleyhine alacak davası açarak hukuki süreci başlatmıştır. Ne var ki, bu iade davası mahkeme önünde henüz devam ederken yasama organı tarafından yeni bir kanuni düzenleme yapılmıştır. Yapılan bu yeni yasal düzenleme sonucunda, şirketten alacağı olan kişilerin alacaklarını tahsil etme imkânı hukuken ve fiilen ortadan kaldırılmıştır. Bunun üzerine başvurucu, hakkını aramak için usulüne uygun olarak mahkemeye başvurmasına rağmen, sonradan çıkarılan bir kanunla davasının sonuçsuz bırakıldığını ve parasını tahsil edemediğini belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. Başvurucu, devletin yaptığı yasal düzenleme ile parasını almasının engellendiğini, bu yüzden mülkiyet hakkı ve bu hakla bağlantılı olan etkili başvuru hakkının ihlal edildiğini ileri sürmektedir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu uyuşmazlığı çözerken özellikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 hükmünde düzenlenen mülkiyet hakkı ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40 hükmünde yer alan etkili başvuru hakkı çerçevesinde detaylı değerlendirmeler yapmıştır.

Anayasal ilkeler uyarınca, bireylerin mülkiyet hakkına yapılan müdahalelere karşı başvurabilecekleri, iddialarını sunabilecekleri ve adil bir telafi talep edebilecekleri etkili bir hukuki mekanizmanın bulunması zorunludur. Kişilerin mülkiyet haklarını korumak amacıyla idari veya yargısal yollara başvurabilmesi, hukuk devleti ilkesinin temel bir gereğidir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, bireyler bir alacağın tahsili için uygun ve meşru hukuki yollara başvurduktan sonra, bizzat devlet organları tarafından yapılan (örneğin yasama meclisinin çıkardığı yeni bir kanun) düzenlemelerle bu mekanizmaların işletilmesi imkânsız hâle getirilmemelidir. Eğer bir kanuni düzenleme, derdest olan bir davayı doğrudan etkileyerek kişinin alacağını tahsil etme şansını bütünüyle ortadan kaldırıyorsa, bu durum sadece mülkiyet hakkına ağır bir müdahale oluşturmakla kalmaz, aynı zamanda kişiyi hakkını arayabileceği yargısal yollardan mahrum bıraktığı için etkili başvuru hakkını da kökünden zedeler.

Bu bağlamda Anayasa Mahkemesi, daha önce vermiş olduğu emsal Turgay Kılıç kararına ve bu kararda belirlenen anayasal prensiplere atıf yapmaktadır. Söz konusu içtihat gereği, devletin sadece mülkiyet hakkına saygı gösterme şeklinde negatif bir yükümlülüğü yoktur; aynı zamanda bu hakkın korunması için gerekli usule ilişkin güvenceleri sunma ve işler hâlde tutma şeklinde pozitif yükümlülükleri de bulunmaktadır. Yargılama sürecinde sonradan ortaya çıkan kanuni engeller, usule ilişkin güvencelerin ihlali sayılır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, Kamil Tüfekçi'nin başvurusuna konu olan olayda, mülkiyet hakkı bağlamında devletin pozitif ve negatif yükümlülüklerinin ihlal edilip edilmediğini detaylı bir şekilde incelemiştir. Başvurucu, ilgili şirkete yatırdığı paranın iadesi için hukuki mekanizmaları usulüne uygun olarak harekete geçirmiş ve alacağını tahsil edebilmek amacıyla yerel mahkemeler nezdinde alacak davası açmıştır. Ancak, yargılama süreci devam ederken yasama organı tarafından yürürlüğe konulan yeni bir kanuni düzenleme, başvurucunun bu davasını şeklen anlamsız ve işlevsiz kılmış, hukuken kazanma şansı olsa dahi alacağın tahsil edilme imkânını bütünüyle ortadan kaldırmıştır.

Yüksek Mahkeme, bu olguları değerlendirirken daha önce benzer hukuki uyuşmazlıklar hakkında vermiş olduğu emsal kararlara dayanmıştır. Somut olayda başvurucu, mülkiyetinde olan alacağının tahsili için uygun hukuki yollara başvurmasına rağmen, bizzat devletin sonradan yaptığı bir kanuni düzenleme nedeniyle hukuki mekanizmaları işletme ve davasından olumlu bir maddi sonuç elde etme imkânından doğrudan doğruya mahrum bırakılmıştır. Bu durum, bireyin mahkeme önünde hakkını aramasını yalnızca şeklî bir unsura indirgemiş, devletin mülkiyet hakkını ve hak arama özgürlüğünü koruma yükümlülüğünü yerine getirmemesine neden olmuştur.

Anayasa Mahkemesi, eldeki mevcut başvuruda önceki emsal kararlardan ayrılmayı gerektirecek herhangi bir istisnai durumun veya haklılaştırıcı kamusal bir nedenin bulunmadığını tereddütsüz bir biçimde tespit etmiştir. Yapılan incelemeler neticesinde, başvurucunun mülkiyet hakkının özüne dokunulduğu ve yargısal yolları kullanmasını sağlayan etkili başvuru hakkının fiilen kullanılamaz hâle getirildiği saptanmıştır. Bu ağır ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılabilmesi ve hukuka uygunluğun yeniden tesisi adına ise Konya 4. Asliye Ticaret Mahkemesi tarafından yeniden yargılama yapılması gerektiği sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması talebiyle başvuruyu kabul etmiştir.