Anayasa Mahkemesi Durmuş Ali Çılgın ve Diğerleri Kararı 2024/15117 B.

Bu karar, idarenin özel mülkiyete kamulaştırmasız el atması neticesinde hak sahiplerine ödenmesi gereken tazminatların zaman içinde enflasyon karşısında erimesinin hukuki sonuçlarını net bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkının devlete yüklediği pozitif ve negatif yükümlülükler bağlamında, tazminatın sadece kâğıt üzerinde hükmedilmesini yeterli bulmamakta; söz konusu bedelin alım gücünün korunarak mülk sahibine ödenmesini anayasal bir zorunluluk olarak değerlendirmektedir. Karar, yargılama ve ödeme süreçlerinde yaşanan gecikmelerin faturasının vatandaşa kesilemeyeceğini göstermesi bakımından son derece büyük bir hukuki öneme sahiptir.

Emsal niteliğindeki bu içtihat, idari yargı ve adli yargı mercilerinde görülmekte olan kamulaştırmasız el atma davalarında tazminat miktarlarının hesaplanma ve güncellenme yöntemlerini doğrudan etkileyecek güce sahiptir. Uygulamada, yıllar süren davalar neticesinde hükmedilen bedellerin enflasyon karşısında kuşa dönmesi, adalet duygusunu derinden zedeleyen bir sorundur. Anayasa Mahkemesi, bu ihlal kararıyla birlikte derece mahkemelerine, mülkiyet hakkının etkin bir şekilde korunması adına enflasyon farklarının dikkate alınması ve maliklere aşırı bir külfet yüklenmemesi hususunda açık bir mesaj vermektedir. Karar, benzer mağduriyetleri yaşayan binlerce vatandaş için emsal bir referans noktası olma özelliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular Durmuş Ali Çılgın ve diğerleri, kendilerine ait taşınmazlara idare tarafından kamulaştırma işlemi yapılmaksızın fiilen el atılması üzerine tazminat davaları açmışlardır. Uzun süren bu davalar sonucunda mahkemelerce başvurucular lehine belirli bir miktar kamulaştırmasız el atma tazminatına hükmedilmiştir. Ancak yargılama sürecinin uzaması ve ödemelerin zamanında yapılmaması sebebiyle, hükmedilen tazminat miktarları ülkedeki yüksek enflasyon oranları karşısında ciddi bir değer kaybına uğramıştır.

Başvurucular, taşınmazlarının bedeli olarak belirlenen bu tutarların aradan geçen zaman ve enflasyon nedeniyle alım gücünü yitirdiğini, bu nedenle mülkiyet haklarının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Başvurucuların temel talebi, enflasyon nedeniyle uğradıkları değer kaybının tespit edilerek mülkiyet haklarına yönelik ihlalin ortadan kaldırılması ile maddi ve manevi zararlarının tazmin edilmesidir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesinin uyuşmazlığı çözerken dayandığı temel hukuki kuralların merkezinde, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı yer almaktadır. Mülkiyet hakkı, kişilere sahip oldukları mal varlığı değerleri üzerinde barışçıl bir şekilde yararlanma, tasarruf etme ve bunlara el konulmamasını isteme yetkisi verir. İdarenin kamu yararı amacıyla özel mülkiyete konu taşınmazlara el atması ancak kanunda öngörülen usullere göre ve gerçek karşılığının peşin olarak ödenmesi şartıyla mümkündür.

Kamulaştırmasız el atma durumlarında, mülk sahibine ödenecek tazminatın sadece şeklen bir bedel tespiti olması yeterli değildir. Yerleşik içtihat prensiplerine göre, hükmedilen tazminatın enflasyon karşısında değer kaybetmemesi, mülk sahibinin zararının tam ve eksiksiz olarak giderilmesi anayasal bir güvencedir. Enflasyonist ortamlarda, alacağın hükmedildiği tarih ile fiilen tahsil edildiği tarih arasında geçen sürede paranın alım gücünde meydana gelen düşüş, devletin mülkiyet hakkına ölçüsüz bir müdahalesi olarak değerlendirilmektedir.

Bu bağlamda Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarında da istikrarlı bir biçimde vurgulandığı üzere, kamulaştırma bedellerinin ve kamulaştırmasız el atma tazminatlarının enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılması mülkiyet hakkının açık bir ihlalidir. Bu durum, mülk sahibine idare karşısında orantısız, aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklemekte, kamu yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasında gözetilmesi gereken adil dengeyi malik aleyhine bozmaktadır. Uygulamada, yargılamanın uzaması ve enflasyon farkından doğan zararların, idarenin bir kusuru olarak kabul edilmesi ve hakkaniyet ilkesi gereği devlet tarafından karşılanması esastır. Hukuk devletinin en temel ilkelerinden biri, bireylerin idari işlemler karşısında güvencesiz bırakılmaması ve mağduriyetlerin hızlıca giderilmesidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucular Durmuş Ali Çılgın ve diğerlerinin iddialarını incelediğinde, uyuşmazlığın temelinde yatan kamulaştırmasız el atma tazminatlarının zaman içinde erimesi sorununu tespit etmiştir. Mahkeme, derece mahkemeleri önünde yürütülen yargılamalar neticesinde başvurucular lehine tazminatlara hükmedildiğini, ancak bu süreçte ülkede yaşanan enflasyon oranlarının hiçbir şekilde dikkate alınmadığını önemle vurgulamıştır.

Somut olayda, taşınmazlara fiilen el konulması karşılığında belirlenen tazminat bedelleri ile ödeme tarihlerindeki alım gücü arasında devasa bir uçurum oluşmuştur. Yüksek Mahkeme, enflasyonist bir ekonomide paranın değer kaybının kaçınılmaz olduğunu, ancak idarenin kendi işleyişinden veya yargılama sürecinin uzamasından kaynaklanan bu değer kaybının doğrudan vatandaşın omuzlarına yüklenemeyeceğini açıkça değerlendirmiştir. Başvurucuların, yıllar süren bekleyişin ardından elde etmeyi hak ettikleri tazminatların enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılarak ödenmesi, onları idare karşısında şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir mağduriyete itmiştir. Bu mağduriyet, mülkiyet hakkının özüne dokunan, koruyucu güvenceleri ortadan kaldıran ve idare ile birey arasındaki adil dengeyi derinden sarsan niteliktedir.

Anayasa Mahkemesi, daha önceki emsal kararlarında belirlediği ilkelerden ayrılmayı gerektiren herhangi bir istisnai durum bulunmadığına kanaat getirmiştir. İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması ve başvurucuların enflasyon kaynaklı kayıplarının telafi edilebilmesi amacıyla, yeniden yargılama yapılmasında çok açık bir hukuki yarar ve anayasal bir zorunluluk görülmüştür. Yeniden yargılama süreci, ihlalin sonuçlarını gidermek için yeterli ve etkin bir hukuki yol olduğundan, başvurucuların ayrıca talep ettikleri tazminat isteklerinin reddedilmesi uygun bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, kamulaştırmasız el atma karşılığında hükmedilen tazminatların değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.