Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Gerekçeli karar hakkı adil yargılanmanın temelidir.
• Mahkemeler esaslı iddialara açık yanıt vermelidir.
• Sonuca etkili itirazlar cevapsız bırakılamaz.
• Kanun yolu mercileri de esaslı iddiaları incelemelidir.

Bu karar, idari para cezalarına karşı yapılan itirazların sulh ceza hâkimliklerince incelenmesi aşamasında, vatandaşların ileri sürdüğü ve davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddiaların mahkemelerce mutlaka incelenmesi ve kararda tartışılarak karşılanması gerektiğini hukuken tescil etmektedir. Başvurucunun cezaya konu işletmeyle hukuki bağının kalmadığına yönelik sunduğu resmî kayıtların ve somut savunmaların derece mahkemelerince dikkate alınmaması, Anayasa ile güvence altına alınan gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak nitelendirilmiştir.

Benzer davalarda emsal teşkil eden bu karar, sulh ceza hâkimliklerinin idari yaptırımlara karşı yapılan başvurularda sadece idare veya kolluk tarafından tanzim edilen tutanaklarla yetinmemesi gerektiğini, itiraz edenin davanın esasını etkileyecek savunmalarını da ayrıntılı bir şekilde incelemesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Uygulamada sıklıkla karşılaşılan matbu gerekçelerle ret kararı verilmesi alışkanlığının önüne geçilmesi açısından büyük önem taşıyan bu içtihat, mahkemelerin uyuşmazlığın maddi ve hukuki tüm boyutlarını gerekçelendirmesini zorunlu kılmaktadır. Karar, mahkemelerin idarece düzenlenen tutanakları aksi ispat edilene kadar geçerli saysa dahi, aksini ispat etmeye yönelik makul ve sonuca etkili iddiaları mutlaka tartışması gerektiğini net bir biçimde ortaya koymaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Karayolları Genel Müdürlüğü 10. Bölge Müdürlüğünün talebi üzerine, Arhavi İlçe Jandarma Komutanlığı tarafından izinsiz kara yolu kenarına tanıtıcı reklam tabelası yerleştirildiği gerekçesiyle bir işletme hakkında tutanak düzenlenmiştir. Tutanakta işletme sahibi olduğu belirtilen başvurucu Engin Erkan'a 6.218 TL idari para cezası uygulanmıştır. Başvurucu, idari yaptırım tutanağının iptali için Arhavi Sulh Ceza Hâkimliğine başvurmuş, ilgili işletmedeki ortaklığının 2005 yılında sona erdiğini, tabelanın yerleştirildiği tarihte işletmeyle hiçbir ilgisinin kalmadığını ve ticaret sicil kayıtlarının incelenmesi hâlinde bu durumun ortaya çıkacağını belirterek cezanın iptalini talep etmiştir. İlk derece mahkemesi olan sulh ceza hâkimliği ve itiraz mercii olan Artvin Sulh Ceza Hâkimliği, başvurucunun ortaklığının sona erdiğine ve cezaya konu işletmeyle bağının bulunmadığına yönelik esaslı iddialarını tartışmadan, idari para cezasını hukuka uygun bularak itirazları reddetmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın temelinde, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m.16 kapsamında kara yolu kenarına izinsiz levha ve tabela konulması yasağına aykırı eylemler nedeniyle uygulanan idari yaptırımlara karşı itiraz süreci ve bu süreçte mahkemelerin gerekçelendirme yükümlülüğü yatmaktadır. Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken Anayasa m.36'da güvence altına alınan adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkına dayanmıştır.

Gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve kararların keyfîlikten uzak olduğunu göstermeyi amaçlamaktadır. Yerleşik içtihat prensiplerine göre, mahkeme kararlarının, davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan etkileyecek iddia ve itirazlar hakkında delillerle bağ kurulmak suretiyle yeterli gerekçe içermesi zorunludur. Mahkemelerin, uyuşmazlığın maddi sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere yer vermesi veya sonuca etki edecek esaslı iddiaları tamamen cevapsız bırakması, hak ihlaline sebebiyet vermektedir.

Kanun yolu incelemesi yapan mercilerin, yargılamayı yapan ilk derece mahkemesiyle aynı sonuca ulaşması ve bu kararı aynı gerekçeyle onaması kural olarak gerekçelendirme yükümlülüğü bakımından yeterli kabul edilebilir. Ancak, ilk derece mahkemesince hiç karşılanmayan veya kanun yolu aşamasında ileri sürülen sonuca etkili esaslı iddia ve itirazların, kanun yolu merciince de değerlendirilmemesi durumu, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlaline yol açar. Bu kurallar bütünü, idarenin tesis ettiği eylem ve işlemlerin yargısal denetiminin şeklî bir incelemeden ibaret olamayacağını, maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için vatandaşın iddialarının özenle tartışılması gerektiğini göstermektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruda derece mahkemelerinin yargılama süreçlerini incelediğinde, başvurucunun davanın sonucuna etki edebilecek en temel savunmasının göz ardı edildiğini tespit etmiştir. Başvurucu, idari yaptırımın uygulandığı tarihte ilgili işletmeyle hiçbir ortaklığının veya bağının kalmadığını ticaret sicil kayıtlarına dayanarak iddia etmiş ve bu durumun iki farklı işletmenin karıştırılmasından kaynaklandığını öne sürmüştür.

İlk derece mahkemesi olan Arhavi Sulh Ceza Hâkimliği, işletme sahibinin tespiti için ticaret sicil müdürlüğünden bilgi istemiş ancak gelen cevabın talebi karşılamadığı görülmüştür. Bunun üzerine kolluk vasıtasıyla yaptırılan araştırmada ise cezanın kesildiği tarih değil, araştırmanın yapıldığı güncel tarih dikkate alınarak hatalı bir durum tespiti yapılmıştır. Hâkimlik, idari yaptırıma konu levhanın kaldırılması hususunda düzenlenen evrakı başvurucunun tebliğ almış olmasını ve kolluk tutanağındaki beyanları esas alarak itirazı reddetmiştir. Ancak başvurucunun, belediye başkanlığı görevi nedeniyle kendisine gelen çok sayıdaki tebligatla birlikte bu evrakı da sehven almış olabileceği ve asıl meselenin güncel ticaret sicil kayıtları olduğu yönündeki ısrarlı itirazları kararda hiçbir şekilde karşılanmamıştır.

İtiraz mercii olan Artvin Sulh Ceza Hâkimliği de başvurucunun bu somut ve sonuca etkili iddialarını kararda ayrı ve açık olarak tartışmamış, dosya içindeki bilgi ve belgelere uyumlu olduğu gibi soyut bir gerekçeyle itirazı kesin olarak reddetmiştir. Anayasa Mahkemesi, delil değerlendirmesi yapmanın kendi görevi olmadığını, asıl sorumlu ve yetkili olan makamların ilk elden olayları inceleyen adli ve idari merciler olduğunu vurgulamıştır. Ancak başvurucunun idari para cezasının iptalini sağlayabilecek güçteki savunmalarının mahkemelerce tüm aşamalarda cevapsız bırakılması, davanın sonucuna etkili hususlar hakkında yeterli bir yanıt verilmediğini göstermektedir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddialarının derece mahkemeleri tarafından değerlendirilmemesi nedeniyle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine ve kararın yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilmesine karar vermiştir.