Anayasa Mahkemesi Halit Mutlu ve Sıraç Aksöz Kararı 2023/6410 B.

Anayasa Mahkemesinin bu kararı, devletin kamulaştırmasız el atma ve tazminat ödeme süreçlerindeki pozitif yükümlülüklerini enflasyonist ekonomik koşullar bağlamında yeniden teyit etmektedir. Karar, yargı kararıyla hükmedilen tazminat bedellerinin geç ödenmesi sebebiyle paranın alım gücünde meydana gelen düşüşün, mülkiyet hakkına ölçüsüz bir müdahale olduğunu hukuken tescillemektedir. Vatandaşların, idarenin eylemlerinden doğan alacaklarını tahsil ederken enflasyon yükünü tek başlarına omuzlamalarının anayasal güvencelere aykırı olduğu net bir şekilde ortaya konulmuştur. Diğer yandan karar, anayasa yargısında usul kurallarının, özellikle de otuz günlük dava açma süresinin kesinliğini vurgulaması açısından kritik bir öneme sahiptir.

Bu kararın benzer davalardaki emsal etkisi oldukça güçlüdür. Gerek idare mahkemelerinde gerekse adli yargıda devam eden kamulaştırma ve tazminat davalarında, idarelerin ödemeleri geciktirmesi durumunda enflasyon farkının ayrıca talep edilebilmesi için sağlam bir hukuki zemin sunmaktadır. Uygulamada, idarelerin tazminat ödemelerini makul süreler içinde ve güncel ekonomik değerleri yansıtacak şekilde yapmaları gerektiği kuralı pekiştirilmiş; aksi takdirde devletin yeniden yargılama ve ihlal tazminatlarıyla karşı karşıya kalacağı gösterilmiştir. Aynı zamanda, avukatlar ve vatandaşlar için Anayasa Mahkemesi yollarına başvuru sürelerine titizlikle uyulmaması hâlinde esasa dair haklılıkların bile değerlendirilmeyeceği gerçeği bir kez daha hatırlatılmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, başvurucular Halit Mutlu ve Sıraç Aksöz'e ait taşınmaza, idare tarafından herhangi bir resmî kamulaştırma işlemi yapılmaksızın fiilen el atılması ve sonrasında yaşanan yargısal süreç etrafında şekillenmektedir. Başvurucular, arazilerine haksız yere el konulduğunu belirterek dava açmış ve yerel mahkeme tarafından kendilerine bir tazminat ödenmesine hükmedilmiştir. Ancak hükmedilen bu tazminat bedeli, aradan geçen zaman ve enflasyon nedeniyle tahsil edildiği tarihte ciddi oranda değer kaybetmiştir. Başvurucular, hem arazilerine haksız şekilde kamulaştırmasız el atıldığını hem de mahkemenin belirlediği tazminatın enflasyon karşısında eriyip alım gücünü yitirdiğini belirterek mağduriyetlerinin giderilmesi ve zararlarının karşılanması talebiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bireylerin mülkiyet hakkına ilişkin uyuşmazlıkları değerlendirirken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın ilgili güvencelerini ve kamulaştırma mevzuatını dikkate almaktadır. Anayasa'nın mülkiyet hakkını güvence altına alan 35. maddesi, herkesin mülkiyet ve miras haklarına sahip olduğunu, bu hakların ancak kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlanabileceğini kesin bir dille öngörür. Anayasa'nın 46. maddesi ise kamulaştırma işlemlerinde gerçek karşılığın peşin olarak ödenmesini şart koşar.

Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, idarenin hukuki bir işleme dayanmaksızın vatandaşın taşınmazına fiilen el koyması durumu "kamulaştırmasız el atma" olarak tanımlanmaktadır. Bu fiilî durum, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nda belirtilen usullere aykırı olup kanunilik ilkesini ihlal etmektedir. Bu tür davalar neticesinde hükmedilen tazminat bedellerinin geç ödenmesi ve bu bekleme sürecinde enflasyon nedeniyle paranın değerinin düşmesi, mülkiyet hakkının bağımsız bir ihlali anlamına gelmektedir. Bedelin enflasyon karşısında eritilmesi, vatandaşa şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklemekte olup mülkiyet hakkının korunması ile kamu yararı arasındaki adil dengeyi bozmaktadır.

Öte yandan, anayasa yargısının katı usul kuralları 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile belirlenmiştir. Bu kanunun 47. maddesinin (5) numaralı fıkrası, bireysel başvuruların, başvuru yollarının tüketildiği veya ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılmasını emretmektedir. Süre aşımı, kamu düzenine ilişkin ve resen gözetilmesi gereken bir usul kuralı olup bu süreye riayet edilmemesi, başvurunun esasına girilmeden reddedilmesi sonucunu doğurur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruya konu olayda başvurucuların iddialarını iki ana başlık altında usul ve esas yönünden incelemiştir. İlk olarak, taşınmaza kamulaştırmasız el atılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğine yönelik temel iddia usul yönünden değerlendirilmiştir. Başvurucuların, yerel mahkemenin verdiği nihai kararları 1 Nisan 2022 ve 11 Mart 2022 tarihlerinde öğrenmelerine rağmen, bireysel başvurularını yasal otuz günlük hak düşürücü süre geçtikten çok sonra, 18 Ocak 2023 ve 13 Ocak 2023 tarihlerinde yaptıkları tespit edilmiştir. Mahkeme, sürelere riayet edilmemesi sebebiyle doğrudan kamulaştırmasız el atmaya yönelik mülkiyet hakkı ihlali iddiasını süre aşımı sebebiyle kabul edilemez bulmuştur.

İkinci olarak, kamulaştırmasız el atma bedelinin tespiti davasında hükmedilen bedelin enflasyon karşısında değer kaybına uğraması iddiası esastan incelenmiştir. Mahkeme, daha önceki yerleşik emsal kararlarına (Ali Şimşek ve diğerleri, Mehmet Akdoğan ve diğerleri vb.) açıkça atıf yaparak, hükmedilen bedellerin enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılarak ödenmesinin hukuka aykırı olduğunu belirtmiştir. Geciken ödemeler nedeniyle enflasyonun yarattığı erimenin, başvurucular üzerinde aşırı ve olağan dışı bir külfet yarattığı vurgulanmıştır. Devletin, vatandaşın arazisine fiilen el koyduğu durumlarda ödemesi gereken tazminatı, güncel ekonomik koşullara uygun ve taşınmazın gerçek değerini koruyacak şekilde ifa etmesi gerekmektedir. Enflasyonun neden olduğu değer kaybı telafi edilmediğinde mülkiyet hakkı içi boşaltılmış bir kavrama dönüşmektedir. Bu tespitler ışığında, başvurucuların mülkiyet haklarına yapılan müdahalenin ölçüsüz olduğu ve adil dengenin başvurucular aleyhine bozulduğu kanaatine varılmıştır.

Tazminat bedelinin değer kaybına uğramasına ilişkin ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve zorunluluk bulunduğu tespit edilerek dosyanın ilgili ilk derece mahkemelerine gönderilmesine karar verilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, kamulaştırmasız el atma bedelinin değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.