Anayasa Mahkemesi Hasan Demir Kararı 2021/956 B.

Bu karar, memnu hakların iadesi taleplerinin değerlendirilmesinde mahkemelerin salt soruşturma varlığına dayanarak soyut ret kararı veremeyeceğini hukuken açıkça ortaya koymaktadır. Bireylerin adli sicillerinden kaynaklı yasaklılıklarının kaldırılması sürecinde, mahkemelerin yasada yer alan "iyi hâl" şartını incelerken somut, nesnel ve tatmin edici gerekçeler sunması anayasal bir zorunluluk olarak nitelendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, kişinin hakkında yürütülen ceza soruşturmalarının bulunmasının masumiyet karinesi ihlal edilmeden büyük bir titizlikle değerlendirilmesi gerektiğine işaret ederek, bu durumun kişinin hayatını iyi hâlli olarak sürdürmediğine nasıl bir etki ettiğinin kararda açıkça tartışılması gerektiğini vurgulamıştır.

Karar, benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi açısından çok büyük bir değer taşımaktadır. İdare veya mahkemeler, memnu hakların iadesi gibi kişinin hukuki ve sosyal statüsünü doğrudan etkileyen hassas talepleri incelerken şablon veya klişe ifadelerden kesinlikle kaçınmak zorundadır. Özellikle itiraz mercilerinin, ilk derece mahkemesi kararlarındaki gerekçe eksikliklerini telafi etmesi veya esaslı itirazları bizzat karşılaması gerektiği kuralı güçlü bir biçimde pekiştirilmiştir. Bu güncel içtihat, alt derece mahkemelerinin kanun yollarında yapacakları yargısal denetimlerin niteliğini şüphesiz artıracak ve adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının çok daha etkin bir şekilde korunmasını güvence altına alacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Hasan Demir, 2010 yılında terör örgütü propagandası yapma suçundan aldığı hapis cezasının infaz edilmesinin ardından, yasaklanmış olan temel haklarına yeniden kavuşabilmek amacıyla memnu hakların iadesi talebiyle mahkemeye başvurmuştur. Mahkeme, başvurucunun 2006 ile 2017 yılları arasında hakkında açılmış birden fazla ceza soruşturması dosyası bulunduğunu belirterek, bu durumun onun iyi hâlli olmadığını gösterdiğine kanaat getirmiş ve talebi reddetmiştir. Başvurucunun bu ret kararına karşı yaptığı itiraz da üst mahkeme tarafından detaylı bir inceleme yapılmadan ve ek bir gerekçe sunulmadan reddedilmiştir. Uyuşmazlığın temelini, başvurucunun devam eden soruşturmalar bahane gösterilerek ve yeterli bir gerekçe sunulmadan memnu haklarının iade edilmemesinin adil yargılanma hakkı ile masumiyet karinesini ihlal edip etmediği hususu oluşturmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümünde temel alınan kuralların başında Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ile Anayasa'nın 141. maddesinde düzenlenen mahkeme kararlarının her zaman gerekçeli olması zorunluluğu gelmektedir. Adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkı, mahkemelerin taraflarca yargılama sürecinde ileri sürülen ve davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve savunmalara somut, makul ve yeterli bir yanıt vermesini emreder.

Olayın esasına ilişkin temel kural ise 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m.13/A hükmüdür. Bu maddeye göre memnu hakların geri verilebilmesi için iki temel şartın mutlaka bir arada bulunması gerekir: İlk olarak, mahkûm olunan cezanın eksiksiz olarak infaz edilmiş olması ve infazın tamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir kanuni sürenin geçmiş olması şarttır. İkinci olarak, kişinin bu üç yıllık süre içinde yeni bir suç işlememiş olması ve hayatını iyi hâlli olarak sürdürdüğü hususunda mahkeme nezdinde tam bir vicdani kanaat oluşması gerekmektedir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, mahkemelerin kişinin "iyi hâlli" olup olmadığını hukuken değerlendirirken mevcut ceza soruşturmalarını dikkate alması kural olarak mümkün olmakla birlikte, bu değerlendirmenin anayasal masumiyet karinesine aykırılık teşkil etmeyecek şekilde ve son derece somut gerekçelerle yapılması zorunludur. İtiraz veya temyiz mercilerinin de, ilk derece mahkemesinin kararını onarken ya da yapılan itirazı esastan reddederken, davanın ana unsurlarını detaylıca incelediklerini göstermeleri ve sunulan esaslı itirazlara karşı tatmin edici, mantıksal açıklamalar sunmaları gerekmektedir. Aksi takdirde, mahkemelerin eksik inceleme yapması hak ihlaline yol açacaktır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkı yönünden titizlikle incelemiştir. Başvurucunun memnu haklarının iadesi talebi, ilk derece mahkemesi tarafından başvurucu hakkında yürütülen soruşturmalar bulunduğu ve bu nedenle iyi hâlli olmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Ancak mahkeme, söz konusu soruşturmaların neler olduğunu, hangi aşamalarda bulunduğunu, sonuçlanıp sonuçlanmadığını ve en önemlisi bu soruşturmaların başvurucunun hayatını iyi hâlli olarak sürdürmediği konusundaki kanaati nasıl oluşturduğunu kararında hiçbir şekilde açıklamamıştır.

Anayasa Mahkemesi, kişinin yeni bir suç işlememesinin yanı sıra hayatını iyi hâlli olarak sürdürdüğü konusunda mahkeme nezdinde bir kanaat oluşması gerektiğini, bu süreçte yürütülen soruşturmaların dikkate alınabileceğini ancak bunun masumiyet karinesine aykırı olmamak koşuluyla ve somut bir şekilde temellendirilerek yapılması gerektiğini vurgulamıştır. Olayda ilk derece mahkemesi, sadece soruşturmaların varlığını bir olgu olarak aktarmakla yetinmiş, bu durumun iyi hâl şartını ne şekilde ortadan kaldırdığını gerekçelendirmemiştir.

Dahası, başvurucunun bu karara karşı yaptığı itirazı inceleyen itiraz mercii, ilk derece mahkemesinin eksik gerekçeli kararına karşın, iddiaları karşılayacak yeni ve tatmin edici hiçbir değerlendirme yapmamış, sadece kararın yerinde olduğunu belirterek itirazı kesin olarak reddetmiştir. Esasa ilişkin hususlarda yeterli gerekçe bulunmadığı durumlarda, kişilerin ileri sürdüğü esaslı itirazların kanun yolu mercilerince detaylı ve gerekçeli bir şekilde karşılanması anayasal bir zorunluluktur. Somut yargılama süreci bir bütün olarak değerlendirildiğinde, başvurucunun iddia ve itirazlarına ilgili ve yeterli bir yanıt verilmediği tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması yönünde karar vermiştir.