Anayasa Mahkemesi Mehmet Piri Tepealan Kararı 2022/77806 B.

Bu karar hukuken, kamulaştırmasız el atma veya kamulaştırma bedellerinin tespiti süreçlerinde mülk sahiplerinin anayasal haklarının korunması açısından büyük bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, devletin kamu yararı amacıyla özel mülkiyete müdahale ederken malike taşınmazın gerçek karşılığını ödemekle yükümlü olduğunu bir kez daha vurgulamıştır. Özellikle enflasyon karşısında eriyen tazminat bedellerinin, malik üzerinde orantısız ve aşırı bir külfet oluşturduğu tespiti, mülkiyet hakkının korunması bakımından kritik bir temel kuraldır.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde karar, derece mahkemelerine usuli güvenceler bakımından net bir mesaj vermektedir. Mahkemeler, taşınmaz değerini belirlerken özellikle emsal dosyalardaki verilerle uyuşmazlık konusu dosyadaki veriler arasındaki fahiş çelişkilere yönelik itirazları yanıtsız bırakamaz. Davanın sonucuna etki etme potansiyeli taşıyan iddiaların yargılama makamlarınca özenle ve ilgili bir gerekçeyle karşılanması şarttır.

Uygulamadaki önemi ise, net gelir metoduna göre yapılan tarımsal arazilerin kamulaştırma hesaplamalarında, bilirkişi raporlarındaki üretim masrafı kalemlerine yapılacak somut ve emsalli itirazların yargı mercilerince mutlak surette tartışılması gerekliliğini ortaya koymasıdır. İdare ve mahkemeler, mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin ölçülülüğünü dengelemek adına, hesaplamalardaki bariz çelişkileri giderecek usuli adımları atmakla mükelleftir. Aksi tutum, yargılamanın adil dengesini bozarak ihlal sonucunu doğuracaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, maliki olduğu taşınmaza idare tarafından kamulaştırmasız el atılması neticesinde açılan tazminat davasının uzun sürmesi, hükmedilen kamulaştırmasız el atma tazminatının enflasyon karşısında değer kaybına uğraması ve eksik hesaplanması nedenleriyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Olayın temelinde, idare tarafından el atılan taşınmazın bedel tespiti sırasında tarımsal net gelir metoduna göre yapılan hesaplamalarda üretim masraflarının hatalı ve emsal taşınmazlara göre yüksek belirlenerek metrekare birim değerinin düşük gösterilmesi yatmaktadır. Başvurucu, emsal taşınmazlarda üretim masraflarına dâhil edilmeyen kalemlerin kendi dosyasında dâhil edildiğini iddia etmiş; ancak derece mahkemelerinin bu esasa etkili itiraza yönelik hiçbir değerlendirme yapmadan karar vermesi üzerine, söz konusu ihlal iddialarını yüksek mahkemenin önüne taşımıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken öncelikle Anayasa'nın 35. maddesinde düzenlenen mülkiyet hakkını ve Anayasa'nın 46. maddesindeki kamulaştırma kurallarını merkeze almıştır. Mülkiyet hakkına yapılan müdahalelerin Anayasa'nın 13. maddesi uyarınca ölçülülük ilkesi sınırları içinde, yani elverişli, gerekli ve orantılı olması şarttır.

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu uyarınca kamulaştırılan veya kamulaştırmasız el atılan araziler için bedel tespiti, taşınmazın kamulaştırma tarihindeki mevkii, şartları ve olduğu gibi kullanılması hâlinde getireceği net geliri esas alınarak yapılmaktadır. Bu noktada Yargıtay içtihatları doğrultusunda resmî kurum olan il ve ilçe tarım müdürlüklerinin verilerinin kullanılması hukuka uygun kabul edilmektedir.

Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, kamulaştırma bedelinin tespitinin teknik ve uzmanlık gerektirmesi nedeniyle bu görev uzman mahkemelerin yetkisindedir. Ancak Anayasa'nın 46. maddesinde öngörülen gerçek karşılığın ödenmesi anayasal bir güvencedir. Bu güvencenin sağlanabilmesi için mahkemelerin ilgili ve yeterli bir gerekçeyle gerçek değeri belirlemeleri elzemdir. Mülkiyet hakkının usule ilişkin güvenceleri gereğince, davanın sonucuna etkili olan esasa ilişkin temel iddia ve itirazların yargılama makamlarınca özenli bir şekilde değerlendirilerek karşılanması zorunludur. Ayrıca, uzun süren yargılamalar neticesinde tespit edilen kamulaştırma bedellerinin enflasyon karşısında erimesi, mülk sahibine şahsi ve olağan dışı bir külfet yüklediğinden, mülkiyet hakkının ihlaline vücut vermektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun mülkiyet hakkının ihlali iddialarını iki ana eksende değerlendirmiştir. İlk olarak, kamulaştırmasız el atma tazminatının yargılama sürecinin uzaması nedeniyle enflasyon karşısında değer kaybına uğraması meselesi ele alınmıştır. Yüksek Mahkeme, önceki emsal kararlarına atıf yaparak, tazminat bedellerinin enflasyon karşısında önemli ölçüde erimesinin başvurucu üzerinde şahsi ve olağan dışı bir külfet oluşturduğunu tespit etmiş ve bu durumun mülkiyet hakkını ihlal ettiğine hükmetmiştir.

İkinci olarak, başvurucunun kamulaştırma bedelinin düşük hesaplandığına yönelik usuli itirazları incelenmiştir. Başvurucu, aynı bölgede yer alan ve aynı kamulaştırma işlemi kapsamında olan emsal bir taşınmaza yönelik hesaplamalarda üretim giderlerinin daha düşük alındığını ve metrekare değerinin yirmi lirayı aşkın bir meblağ olarak belirlendiğini, kendi taşınmazında ise on dört lira seviyelerinde hesaplandığını açıkça ortaya koymuştur. İncelenen dosya kapsamında, Yargıtay'ın bozma ilamıyla emsal dosyada dâhil edilmemesi gerektiği belirtilen üretim masraflarının, başvuruya konu taşınmaz yönünden hesaplamaya dâhil edildiği görülmüştür. Başvurucu bu çok ciddi ve sonuca doğrudan etki edecek çelişkiyi yargılama sırasında, özellikle karar düzeltme aşamasında dile getirmesine rağmen, derece mahkemeleri bu iddiaya yönelik hiçbir gerekçeli değerlendirme yapmamıştır.

Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkını ilgilendiren davanın sonucuna etkili bu tür esaslı iddia ve itirazların yargı makamlarınca karşılanmamasının, mülkiyet hakkının korunmasında usule ilişkin güvencelerin ihlali anlamına geldiğini vurgulamıştır. Gerçek karşılık güvencesi çerçevesinde kamu yararı ile bireyin hakkı arasındaki adil dengenin başvurucu aleyhine bozulduğu saptanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, kamulaştırma bedelinin enflasyon karşısında değer kaybına uğratılması ve münavebeye esas alınan ürünlerin üretim masraflarının belirlenmesi yönünden mülkiyet hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.