Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kamu alacaklarında enflasyon farkı gözetilmelidir.
• Tazminatların değer kaybı mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Aşırı külfet yüklenmesi anayasal güvencelere aykırıdır.

Bu karar hukuken, devlet veya idari makamlar aleyhine hükmedilen tazminatların ödenmesi sürecinde yaşanan olağan dışı gecikmelerin ve enflasyon karşısında ortaya çıkan erimenin, anayasal bir mülkiyet hakkı ihlali sayılacağını çok net bir biçimde ortaya koymaktadır. Özellikle mülkiyet hakkı kapsamında korunan ve devletin kusursuz sorumluluğuna dayalı olarak doğan tazminat alacaklarının, yıllar süren yargılama ile ödeme süreçlerinde enflasyon karşısında değerini yitirmesi, mülkiyet hakkının içini boşaltan ağır bir müdahale olarak nitelendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, idarenin taraf olduğu uyuşmazlıklarda alacaklılara ödenen tutarların satın alma gücünün ve reel değerinin mutlaka korunması gerektiğini, aksi takdirde kişilere idare karşısında aşırı ve olağan dışı bir maddi külfet yüklenmiş olacağını kabul etmektedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi, bu kararla birlikte hukuk sistemimizde oldukça güçlü ve belirleyici bir hale gelmiştir. İdareden kamulaştırma, tazminat, ihale alacağı veya diğer parasal haklarını tahsil etmekte geciken, ekonomik koşullar nedeniyle mağdur olan binlerce vatandaş ve ticari şirket için bu içtihat, enflasyon farkının ve değer kaybının talep edilebilirliği yönünden çok sağlam bir hukuki dayanak oluşturmaktadır. Kararın mahkeme uygulamalarındaki pratik önemi, idare ve hukuk mahkemelerinin kamu kurumları aleyhine tazminat bedellerini belirlerken, faiz işletirken ve ödeme sürecini planlarken enflasyon oranlarını doğrudan dikkate almalarını zorunlu kılmasıdır. Bu güçlü durum, kamu kurumlarının borçlarını zamanında ifa etmesi için oldukça caydırıcı bir etki yaratırken, hak mağdurlarının yıllar süren yıpratıcı hukuk mücadeleleri sonunda elde ettikleri mali kazanımların enflasyona yenik düşmesinin de önüne kesin olarak geçecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Matiate Turizm Petrol İnşaat Nakliyat Gıda San. Tic. Ltd. Şti. Ve birleştirilen diğer başvurucular tarafından kamu idarelerine karşı açılan davalar sonucunda, tapu sicilinin tutulmasından doğan zararlar kapsamında devletin sorumluluğuna dayalı olarak lehlerine çeşitli parasal tazminat ödenmesine karar verilmiştir. Ancak, lehe hükmedilen bu tazminat tutarları, uzun yargılama ve idari ödeme süreçlerinde enflasyon karşısında ciddi bir ekonomik değer kaybına uğramıştır. Başvurucular, idareden tahsil edecekleri tazminat tutarlarının enflasyon karşısında erimesinin ve gerçek satın alma değerini yitirerek ödenmesinin, şahsi olarak üzerlerinde ağır bir mali külfet yarattığını iddia etmişlerdir. Bu gerekçelerle, yaşanan değer kaybının mülkiyet haklarını açıkça ihlal ettiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Temel talepleri, hak ihlalinin tespiti, ihlalin sonuçlarının giderilmesi için yargılamanın yenilenmesi ve uğranılan zararlar karşılığında maddi ile manevi tazminat ödenmesidir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların gündeme getirdiği uyuşmazlığı hukuki yönden çözerken öncelikle Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkı kurallarını ve kamu alacaklarının değerinin korunmasına yönelik yerleşik içtihat prensiplerini esas almıştır. Somut uyuşmazlığın temel kanuni dayanağı olan 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 1007 hükmü kararda başrol oynamaktadır. Bu kanun maddesi, tapu sicilinin tutulmasından doğan bütün zararlardan doğrudan doğruya devletin sorumlu olduğunu ve bu zararların karşılanması gerektiğini düzenlemektedir. Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkının pratik ve etkin bir şekilde korunabilmesi için, idareden veya kamu kurumlarından elde edilecek parasal alacakların zamanında, makul sürede ve değerini yitirmeden ödenmesi gerektiğine güçlü bir biçimde vurgu yapmaktadır.

Yüksek Mahkemenin istikrarlı ve yerleşik içtihat prensipleri doğrultusunda, mahkeme kararıyla tespit edilmiş bir alacağın veya tazminatın, kamu otoritelerinin ödeme sürecindeki gecikmelerinden veya ülkedeki yüksek enflasyonist ekonomik koşullardan dolayı önemli ölçüde değer kaybına uğratılarak ödenmesi, anayasal mülkiyet güvenceleriyle kesinlikle bağdaşmamaktadır. Yüksek Mahkeme; kamulaştırma bedelleri, sosyal güvenlik kurumundan doğan ödemeler, idari ihale alacakları, vergi iadeleri veya deprem nedeniyle oluşan zararlara ilişkin tazminatlar gibi çok çeşitli kamu alacaklarında, hükmedilen tutarların enflasyon karşısında erimesine seyirci kalınmasının, alacaklı kişiye veya şirkete şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklediğini tartışmasız kabul etmektedir. Bu olağan dışı külfet, bir yanda kamu yararı bulunurken diğer yanda bireyin mülkiyet hakkının etkin biçimde korunması arasında kurulması gereken hukuki ve adil dengeyi birey aleyhine ağır bir biçimde bozmaktadır. Dolayısıyla, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 kapsamında koruma altına alınan mülkiyet hakkının ihlal edilmemesi adına, devletin veya idari kurumların borçlu olduğu durumlarda gecikmeden kaynaklı enflasyon farkının telafi edilmesini ve paranın reel değerinin korunmasını sağlayacak idari ve hukuki mekanizmaların işletilmesi temel bir anayasal kural olarak benimsenmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruyu usul ve esas yönünden incelerken ilk adım olarak dosyaya başvuran şahıs ve kurumların ödeme gücünden yoksun olduklarına ilişkin sundukları adli yardım taleplerini değerlendirmiş ve bu taleplerin hukuka uygun bularak kabulüne karar vermiştir. Hukuki konu ve talep irtibatı nedeniyle tek bir dosya üzerinden birleştirilen başvurularda, çözümlenmesi gereken asıl temel meselenin 4721 sayılı Kanun m. 1007 hükümleri uyarınca idareden kazanılan tazminat alacaklarının enflasyon karşısında gerçek ekonomik değerini yitirmesi olduğu saptanmıştır. Yüksek Mahkeme, kamu kurumları tarafından vatandaşlara veya şirketlere ödenmesi gereken tazminatların enflasyon karşısında makul olmayan ve telafi edilmeyen bir oranda değer kaybına uğratılmasının, başvuruya konu uyuşmazlıkta başvurucuların anayasal mülkiyet hakkına yönelik oldukça açık ve haksız bir müdahale teşkil ettiğini tespit etmiştir.

Mahkeme heyeti, uyuşmazlığı değerlendirirken daha önceki emsal niteliğindeki benzer kararlarına güçlü bir atıfta bulunmuştur. Bu atıflar ışığında, devlet kurumlarından elde edilecek parasal alacakların ekonomik değer kaybına uğratılarak aylar veya yıllar sonra ödenmesinin başvurucular üzerinde aşırı, haksız ve olağan dışı bir mali külfet oluşturduğunun altını bir kez daha çizmiştir. Somut yargılama dosyasında da anılan emsal kararlarda açıklanan yüksek anayasal ilkelerden ve ulaşılan hukuki sonuçtan ayrılmayı gerektiren özel bir fiilî veya hukuki durum bulunmadığı kanaatine net bir biçimde varılmıştır. Başvurucuların mahkemelerce onanmış haklı alacaklarına zamanında veya enflasyon farkı gözetilerek adil bir tutarla kavuşamaması, devlet ile birey arasındaki adil ekonomik ve hukuki dengeyi başvurucular aleyhine onarılamaz biçimde bozmuştur.

Bu hukuki tespitler doğrultusunda Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkının ihlali neticesinde oluşan maddi olumsuzlukların ortadan kaldırılması ve hukuk sistemindeki eski hale getirme ilkesinin tam anlamıyla sağlanması maksadıyla yerel mahkemede yeniden yargılama yapılmasında üstün bir hukuki yarar ve yasal zorunluluk bulunduğu yönünde değerlendirme yapmıştır. Derece mahkemesinin derhal yeniden yargılama işlemlerini başlatarak Anayasa Mahkemesinin bu ihlal kararında vurguladığı ilkeler çerçevesinde hak ihlalinin ana nedenlerini gidermesi ve enflasyon farkını telafi edecek yeni bir hüküm kurması gerektiği vurgulanmıştır. Ancak, ihlalin sonuçlarını gidermek için yeniden yargılama yapılmasının somut olayda başvurucular açısından yeterli ve tatmin edici bir hukuki giderim sağlayacağı anlaşıldığından, başvurucuların ayrıca ve fazladan talep ettiği ek maddi ve manevi tazminat taleplerinin hukuken reddedilmesi gerektiğine hükmedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, tazminatların enflasyon karşısında değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.