Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kamu alacakları enflasyona karşı korunmalıdır.
• Değer kaybı şahsi ve aşırı külfettir.
• Enflasyon mülkiyet hakkının ihlaline neden olabilir.
• İhlalin giderimi için yeniden yargılama esastır.

Bu karar, kamu kurumlarından alacağı olan vatandaşların yaşadığı enflasyon kaynaklı mağduriyetlerin hukuken mülkiyet hakkı ihlali sayıldığını net ve tartışmasız bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, idareden tahsil edilecek alacakların zaman içinde değer kaybına uğramasını veya değer kaybına uğratılarak ödenmesini, alacaklı üzerinde şahsi, aşırı ve olağan dışı bir külfet olarak nitelendirmektedir. İdarelerin, kamu borcu niteliğindeki ödemeleri yaparken enflasyonun yıkıcı etkisini göz ardı etmesi, temel bir insan hakkı olan mülkiyet hakkının özüne dokunan ağır bir müdahale olarak kabul edilmektedir. Karar, devletin borçlarını güncel ekonomik gerçekliklere uygun olarak ödemesi gerektiği ilkesini perçinlemektedir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi son derece yüksektir ve uygulamadaki önemi büyüktür. Özellikle son yıllarda idareye karşı açılan tazminat, alacak veya diğer eda davalarında, hükmedilen veya hak kazanılan tutarların fiili ödeme tarihine kadar geçen uzun süreçte enflasyon karşısında erimesi sıkça karşılaşılan, yapısal bir sorundur. Anayasa Mahkemesi, istikrar kazanmış içtihatlarına açıkça atıf yaparak bu tür değer kayıplarının telafi edilmesi gerektiğini ve idarenin borçlarını güncel ekonomik koşullara uygun şekilde revize ederek ödemesi gerektiğini vurgulamaktadır. Uygulamada bu yaklaşım, kamu kurumlarından gecikmiş veya zamanında ödenmemiş alacağı bulunan tüm vatandaşlar için güçlü bir anayasal güvence oluşturmaktadır. İdare mahkemeleri ve asliye hukuk mahkemelerinin alacak davalarında enflasyon farkını ve mülkiyetin gerçek değerindeki kayıpları dikkate alarak karar vermeleri gerektiğine dair kesin bir rehber niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Servet Demirtaş adlı başvurucu, bir kamu kurumundan olan alacağının zamanında ve tam güncel değeriyle ödenmemesi, enflasyon karşısında ağır bir değer kaybına uğratılarak kendisine tahsis edilmesi üzerine hukuki yollara başvurmuştur. Başvurucu, alacağının fiili ödeme tarihindeki enflasyon oranları ve paranın alım gücündeki aşırı düşüş dikkate alınmadan ödenmesinin kendisini maddi olarak büyük bir zarara uğrattığını iddia etmiştir. Alacağın doğduğu tarih ile ödendiği tarih arasındaki zaman farkı, ekonomik dalgalanmalar sebebiyle alacağın gerçek değerini yok etmiştir.

Yerel mahkemede, yani Salihli 3. Asliye Hukuk Mahkemesinde görülen dava sonucunda tatmin edici bir sonuca ulaşamayan ve alacağının gerçek değerini elde edemeyen başvurucu, mülkiyet hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle nihai çare olarak Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu, kamu alacağının erimesi nedeniyle devletin kendisine şahsi ve orantısız bir külfet yüklediğini, bu durumun mülkiyet hakkını ciddi şekilde zedelediğini belirterek hak ihlalinin tespit edilmesini, mağduriyetinin giderilmesi için yeniden yargılama yapılmasını ve maddi tazminat ödenmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı çözüme kavuştururken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.35 kapsamında güvence altına alınan mülkiyet hakkı ilkelerine dayanmaktadır. Mülkiyet hakkı, kişilerin mal varlığı değerleri üzerinde diledikleri gibi tasarruf etme yetkisini barındıran, mülkün değerinin korunmasını da içeren temel bir anayasal haktır. Devletin veya kamu kurumlarının taraf olduğu uyuşmazlıklarda, kişilerin yasal olarak hak kazandığı alacakların zamanında ödenmemesi veya yüksek enflasyonist ortamlarda paranın alım gücünün düşmesine rağmen herhangi bir değer güncellemesi yapılmadan ödenmesi, bu hakkın doğrudan ve ağır bir ihlali anlamına gelmektedir.

Yüksek Mahkeme, kamu kurumlarından olan alacakların enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılmasının, bireyler üzerinde kamu yararı ile bağdaşmayan şahsi, aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklediğini yerleşik içtihatlarıyla ortaya koymuştur. Sosyal güvenlik ödemeleri, ihale alacakları, vergi iadesi alacakları, deprem tazminatları veya memur maaş farkları gibi çok çeşitli para alacaklarında enflasyonun yıkıcı etkisinin giderilmesi gerektiği temel bir hukuk kuralıdır.

Öte yandan, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m.50 uyarınca, bir temel hakkın ihlal edildiği tespit edildiğinde, bu ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gereken işlemler yasal olarak belirlenir. İhlal doğrudan bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa, ihlalin olumsuz sonuçlarını tümüyle gidermek üzere yeniden yargılama yapılması kanuni bir zorunluluktur. İhlal kararının gönderildiği yeniden yargılama makamının asli görevi, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında vurguladığı evrensel ilkelere ve hukuki gerekçelere tam bir sadakatle uyarak, hak ihlaline yol açan hatalı durumu ortadan kaldıracak şekilde yeni ve adil bir hüküm kurmaktır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayın özelliklerini incelerken başvurucunun kamu kurumundan olan alacağının aradan geçen zaman ve enflasyon karşısında çok ciddi bir değer kaybına uğradığını, ancak bu ekonomik değer kaybının telafi edilmeden ödeme yapıldığını veya davanın bu eksik değer üzerinden hükme bağlandığını net bir biçimde tespit etmiştir. Mahkeme, kamu kurumlarından olan çeşitli para alacaklarının enflasyon karşısında erimesi ve hak sahiplerinin mağdur edilmesiyle ilgili geçmişte verdiği çok sayıdaki emsal kararı detaylıca hatırlatmıştır. Bu bağlamda, kamu makamlarından elde edilecek alacakların enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybetmesinin, idare ile vatandaş arasındaki dengeyi bozduğu ve alacaklı kişiye şahsi, aşırı ve katlanılamaz bir olağan dışı külfet yüklediği açıkça ifade edilmiştir.

Başvurucunun bireysel başvuru formundaki iddialarını derinlemesine inceleyen Yüksek Mahkeme, mevcut olayda daha önce belirlenen anayasal ilkelerden ve ulaşılan hukuki sonuçlardan ayrılmayı gerektirecek herhangi bir istisnai, farklı veya özellikli durum bulunmadığını açıkça saptamıştır. Dolayısıyla, başvurucunun hak ettiği alacağının güncel ekonomik koşullara uygun şekilde değerlemesi yapılmadan, salt nominal değeri üzerinden hükme bağlanmasının mülkiyet hakkına ölçüsüz, haksız ve anayasaya aykırı bir müdahale teşkil ettiği kesin bir kanaatle vurgulanmıştır.

Mülkiyet hakkının ihlalinin açıkça tespit edilmesinin ardından Yüksek Mahkeme, uygun giderim yollarını da titizlikle değerlendirmiştir. Tespit edilen anayasal hak ihlalinin geçmişe etkili sonuçlarının bütünüyle ortadan kaldırılması için ilk derece mahkemesinde yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve yasal zorunluluk bulunduğu ifade edilmiştir. İhlalin ve yarattığı hukuki sonuçların kalıcı olarak ortadan kaldırılması için Salihli 3. Asliye Hukuk Mahkemesinde yeniden yargılama işlemlerinin başlatılmasının, başvurucunun uğradığı mağduriyeti gidermek için en yeterli ve en etkili hukuki yol olacağı anlaşıldığından, başvurucunun ayrıca talep ettiği maddi tazminat isteminin reddedilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, kamu kurumundan olan alacağın değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.