Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İtiraz merciinin esaslı iddiaları karşılaması zorunludur.
• Esaslı argümanların yanıtsız bırakılması hakkaniyeti zedeler.
• Gerekçeli karar hakkı adil yargılanmanın temelidir.
• Kararlar tarafların iddialarına makul yanıtlar içermelidir.
• Tedbirin ivediliği gerekçesiz karar vermeyi meşrulaştırmaz.

Bu karar, özellikle aile hukuku pratiğinde sıklıkla karşılaşılan ve hızlı sonuçlandırılması gereken koruma ve önleyici tedbir taleplerinde, mahkemelerin gerekçe yükümlülüğünün sınırlarını net bir şekilde çizmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Bilindiği üzere, kadına karşı şiddetin önlenmesi mevzuatı kapsamında verilen tedbir kararlarına karşı yapılan itirazların, itiraz mercileri tarafından basmakalıp, matbu veya şablon ifadelerle reddedilmesi yargı pratiğinde sıkça rastlanan ve eleştirilen bir sorundur. Anayasa Mahkemesi bu ihlal kararıyla, itiraz merciinin taraflarca ileri sürülen esaslı iddiaları ve bu iddiaları destekleyen delilleri etkili bir şekilde inceleyerek makul ve doyurucu bir gerekçeyle karşılamak zorunda olduğunu açıkça ve kesin bir dille ortaya koymuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, aile mahkemelerinin ve itiraz incelemesi yapan üst mercilerin tedbir kararlarına yönelik uyuşmazlıklarda şeklî bir yaklaşımdan uzaklaşarak daha titiz ve maddi gerçeğe odaklanan bir inceleme yapmaları gerekecektir. Söz konusu karar, sadece şeklî bir itiraz incelemesinin adil yargılanma hakkının temel güvencelerini zedeleyeceğine yönelik çok güçlü bir mesaj vermektedir. İtiraz mercileri, aleyhine ağır sonuçlar doğurabilecek kısıtlayıcı tedbir kararı verilen kişilerin bu karara itiraz ederken sundukları esaslı argümanları karar gerekçelerinde tartışmak ve bu argümanların neden reddedildiğini somut olarak açıklamak zorundadır. Aksi takdirde, tarafların yargılamaya aktif katılımını sağlayan dinlenilme hakkı ihlal edilmiş sayılacaktır. Uygulamada, koruma tedbirlerinin aciliyeti ile gerekçeli karar hakkının vazgeçilmez güvenceleri arasında adil bir denge kurulması gerektiği bu anayasal kararla bir kez daha tescillenmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun uyarınca başvurucular aleyhine tesis edilen önleyici ve koruyucu tedbir kararlarına karşı yapılan hukuki itirazların, mahkemeler tarafından iddia ve deliller tartışılmadan, yeterli bir gerekçe sunulmadan şeklen reddedilmesinden kaynaklanmaktadır. Olayların gelişiminde, çeşitli aile mahkemeleri tarafından başvurucular aleyhine şiddetin önlenmesi yasası kapsamında birtakım kısıtlayıcı tedbir kararları verilmiştir. Başvurucular, haklarında verilen bu tedbir kararlarının haksız ve hukuki dayanaktan yoksun olduğunu, somut olayda herhangi bir fiziksel veya psikolojik şiddet eylemi ya da şiddet tehlikesi bulunmadığını ileri sürerek kararlara karşı üst mahkemelere yasal itiraz haklarını kullanmışlardır. Ancak itiraz mercileri, başvurucuların itiraz dilekçelerinde ileri sürdüğü temel argümanları ve sundukları karşı delilleri kararlarında hiç tartışmamış, bu iddialara yönelik makul ve aydınlatıcı bir gerekçe oluşturmadan itirazları doğrudan ve şablon gerekçelerle reddetmiştir. Başvurucular da yargı mercileri önünde seslerini duyuramadıklarını, itirazlarının esasına ve maddi vakıalara girilmeden üstünkörü bir inceleme ile reddedildiğini belirterek adil yargılanma hakkının ve diğer anayasal haklarının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde herkes için güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, mahkemelerin uyuşmazlıkları çözerken tarafların iddia ve savunmalarını titizlikle dikkate alarak kararlarını mantıksal bir silsile içinde, gerekçeli bir şekilde yazmalarını güvence altına almaktadır. Bu kapsamda, mahkeme kararlarının doyurucu bir gerekçeye sahip olması, tarafların dinlenilme hakkının ve adil yargılanma hakkının en temel anayasal unsurlarından biridir. Nitekim Anayasa'nın 141. maddesinin üçüncü fıkrasında, bütün mahkemelerin her türlü kararlarının istisnasız olarak gerekçeli yazılacağı emredici bir kural olarak düzenlenmiştir.

Gerekçeli karar hakkı, mahkemelerin kendilerine sunulan tüm iddia ve argümanlara sayfalarca ve ayrıntılı olarak yanıt vermesini gerektirmese de, uyuşmazlığın özüne ilişkin olan ve davanın sonucunu kökten değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazların mutlaka makul bir gerekçe ile karşılanmasını zorunlu kılar. İtiraz mercilerinin, ilk derece mahkemesinin kararını onarken veya itirazı reddederken, tarafların kanun yolunda ileri sürdükleri temel ve belirleyici argümanları incelediklerini göstermeleri adil yargılanmanın vazgeçilmez bir gereğidir.

Özellikle 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamında verilen tedbir kararlarında, mağdurun korunması ve olası bir şiddetin önlenmesi amacıyla son derece hızlı ve ivedi hareket edilmesi gerekse de, bu olağandışı durum aleyhine tedbir kararı tesis edilen kişinin itiraz hakkının tamamen anlamsızlaştırılmasına veya yargısal denetimin sadece şeklî bir dosya incelemesine dönüştürülmesine hiçbir şekilde meşruiyet kazandırmaz. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarında vurgulandığı üzere, itiraz merciinin somut uyuşmazlığa dair beyan ve delilleri etkili bir şekilde incelememesi ve karşılamaması, Anayasa'nın 36. maddesi bağlamında gerekçeli karar hakkının açık, bariz ve ağır bir ihlali sonucunu doğurur. Mahkemeler, yargılamanın doğası gereği tarafların iddialarını adil, tarafsız ve objektif bir şekilde tartmak ve kararın dayandığı rasyonel, hukuki temelleri kamuoyuna ve taraflara açıklamakla yükümlüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda Anayasa Mahkemesi, aralarında hukuki ve fiili irtibat bulunması sebebiyle birleştirilerek incelenen başvurularda, başvurucular hakkında 6284 sayılı Kanun kapsamında verilen önleyici ve koruyucu tedbir kararlarına karşı yapılan itirazların mahkemelerce değerlendirilme biçimini anayasal güvenceler çerçevesinde çok yönlü olarak incelemiştir. Başvurucular, haklarında tesis edilen kısıtlayıcı tedbir kararlarına karşı Konya, Adana ve Edremit illerindeki aile mahkemelerine yaptıkları itirazlarda, somut uyuşmazlığın esasına doğrudan etki edebilecek mahiyette hukuki iddialar ileri sürmüşler ve savunmalarını destekleyici ciddi beyanlarda bulunmuşlardır. Ancak itirazları incelemekle görevli olan merci mahkemeler, başvurucuların dilekçelerinde yer alan bu esaslı itiraz ve argümanları kararlarında tartışmamış, başvurucuların lehe olan iddialarına ilişkin makul, tatmin edici ve adil bir gerekçe sunmamıştır.

Anayasa Mahkemesi, derece mahkemelerinin kararlarında, uyuşmazlığın seyrini ve davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki iddiaların görmezden gelinemeyeceğini kati bir surette vurgulamıştır. İtiraz mercilerinin, başvurucuların beyanlarını ve sundukları karşı delilleri hiç dikkate almadan, adeta önceden hazırlanmış şablon gerekçelerle itirazları reddetmesi, adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan gerekçeli karar hakkını ağır bir biçimde zedelemiştir. Mahkemelerin, uyuşmazlıkların çözümünde kendilerine sunulan maddi olguları ve hukuki argümanları süzgeçten geçirdiklerini, kararlarının gerekçe bölümlerinde anlaşılır bir dille göstermeleri gerekmektedir. Aksi takdirde, verilen yargısal kararların taraflar ve toplum açısından ikna ediciliği kalmayacak ve hukuki güvenlik ilkesini sarsacak keyfilik iddialarının önü ardına kadar açılacaktır.

Olayda, Anayasa Mahkemesi, itiraz mercilerinin anayasal düzeydeki söz konusu gerekçelendirme yükümlülüklerini yerine getirmediklerini, başvurucuların uyuşmazlığın kaderini belirleyecek iddia ve itirazlarını yeterince karşılamadıklarını ve bu durumun yargılamanın hakkaniyetini tamamen ortadan kaldırdığını tespit etmiştir. Şiddet mağdurunun korunması amacıyla getirilen hukuki mekanizmaların işletilmesi sırasında, karşı tarafın adil yargılanma hakkının özünün zedelenmemesi gerektiği, yargı mercilerinin hızlı karar verme zorunluluğunun onlara gerekçesiz karar verme serbestisi tanımadığı açıkça ortaya konulmuştur. Gerekçeli karar hakkı bağlamında ulaşılan bu somut ve net ihlal tespitleri ışığında, başvurucuların maddi ve manevi varlığın korunması hakkı, eşitlik ilkesi, masumiyet karinesi ve kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına yönelik diğer ihlal iddialarının ayrıca incelenmesine gerek görülmemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucuların adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.