Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İtiraz dilekçesinin karşı tarafa tebliği zorunludur.
• Savunma hakkı kısıtlanarak aleyhe karar verilemez.
• Silahların eşitliği ilkesi adil yargılanmanın temelidir.
• Çelişmeli yargılama itirazlara cevap verebilmeyi gerektirir.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında uygulanan disiplin cezalarına karşı yapılan itiraz süreçlerinde silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ne denli hayati olduğunu hukuken ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, bir tarafın sunduğu kanun yolu itiraz dilekçesinin veya mütalaasının diğer tarafa tebliğ edilmeden, doğrudan dosya üzerinden esastan karar verilmesini adil yargılanma hakkının açık bir ihlali olarak nitelendirmiştir. Özellikle infaz hâkimliği tarafından mahpus lehine verilen bir kararın, savcılık makamının itirazı üzerine ağır ceza mahkemesince kaldırılması sürecinde, mahpusa bu itiraza karşı beyanda bulunma imkânı tanınmamasının telafisi güç bir hukuki eksiklik olduğu vurgulanmıştır.

Emsal niteliği taşıyan bu karar, itiraz kanun yollarını inceleyen ağır ceza mahkemeleri başta olmak üzere tüm derece mahkemeleri için önemli bir yol haritası sunmaktadır. Uygulamada sıkça rastlanan, savcılık makamının itiraz dilekçesinin hükümlü veya tutukluya tebliğ edilmeden dosya üzerinden kesin karar verilmesi pratiğinin Anayasa'ya aykırı olduğu net bir şekilde ifade edilmiştir. Benzer davalarda, taraflara iddia ve görüşlerini dile getirme fırsatı tanınmadan alınan aleyhe kararların adil yargılanma güvencelerini zedeleyeceği sabittir. Bu bağlamda yargı mercilerinin, kanun yolu incelemelerinde taraflardan birinin dezavantajlı konuma düşmesini engellemek adına tebligat ve savunma süreçlerini titizlikle işletmesi gerektiği güçlü bir içtihat hâline getirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Hükümlü olarak ceza infaz kurumunda bulunan Ali Öksüz, odasında yapılan aramada metal mutfak dolabının iç raf kısmında fazladan bir adet meyve bıçağı bulunduğu gerekçesiyle kurum idaresi tarafından disiplin cezasına çarptırılmıştır. Başvurucu, hakkında sahte tutanaklar düzenlendiğini ileri sürerek verilen bu cezaya karşı infaz hâkimliğine itirazda bulunmuştur. İnfaz hâkimliği, hükümlünün itirazını haklı bularak söz konusu disiplin cezasını iptal etmiştir.

Ancak bu iptal kararına karşı Cumhuriyet savcılığı tarafından ağır ceza mahkemesine itiraz edilmiştir. Ağır ceza mahkemesi, savcılığın itiraz dilekçesini başvurucuya tebliğ etmeden ve ona herhangi bir savunma hakkı tanımadan infaz hâkimliğinin kararını kaldırmış, disiplin cezasını kesin olarak onaylamıştır. Başvurucu, savcılığın hangi gerekçelerle itiraz ettiğini dahi bilemeden aleyhine karar verildiğini, savunma hakkının elinden alındığını ve adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümünde Anayasa Mahkemesi, öncelikle bireysel başvurunun usul şartlarından olan süre sınırını değerlendirmiş, ardından Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ile bu hakkın alt unsurları olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini temel almıştır. Süre yönünden 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m. 47 ile Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün ilgili kuralları incelenmiştir. Buna göre bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması esastır. Ağır hastalık veya mücbir sebep gibi durumlarda bu süre uzayabilse de haklı bir mazeret sunulmadığı takdirde süre aşımı nedeniyle kabul edilemezlik kararı verilmesi usul hukukunun temel bir gereğidir.

Esas yönünden ise ceza davaları ile medeni hak ve yükümlülüklere ilişkin davaların usul kuralları da dâhil olmak üzere yargılamanın tüm aşamalarında silahların eşitliği ilkesi ve çelişmeli yargılama hakkının güvence altına alınması hukuk devleti olmanın ayrılmaz bir parçasıdır. Çelişmeli yargılama ilkesi, tarafların yargılamaya eşit şartlarda katılımının sağlanmasını, dosyaya sunulan kanıtlardan, mütalaalardan ve görüşlerden zamanında bilgi sahibi olabilmelerini ve bunlarla ilgili karşı görüşlerini bildirebilme imkânına sahip olmalarını ifade eder.

Bireylerin aleyhlerine başlatılan yargısal süreçlerden, kanun yolu başvurularından ve bu kapsamda sunulan itiraz dilekçelerinden usulüne uygun şekilde haberdar edilmeleri zorunludur. İtiraz mercilerinin kararlarını yeniden gözden geçirme sürecini başlatan dilekçelerin karşı tarafa tebliğ edilmemesi, o tarafın iddia ve görüşleri çürütme hakkını fiilen ortadan kaldırmaktadır. Yerleşik içtihat prensiplerine göre, iddia makamının veya karşı tarafın sunduğu görüşe karşı makul bir savunma imkânı tanınmadan aleyhe kesin karar verilmesi, yargılamada telafisi imkânsız dezavantajlı bir konum yaratmakta ve adil yargılanma hakkının çekirdeğini ağır biçimde zedelemektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı değerlendirirken öncelikle başvurucunun infaz hâkimlikleri tarafından verilen üç farklı disiplin dosyasına yönelik iddialarını usul yönünden ayırmıştır. İlk iki disiplin cezasına ilişkin dosyalarda, nihai kararların tebliğ tarihlerine göre otuz günlük yasal bireysel başvuru süresi geçirildiğinden, bu kısımlar yönünden başvurunun süre aşımı nedeniyle kabul edilemez olduğuna hükmedilmiştir. Ancak meyve bıçağı bulundurma eylemine ilişkin üçüncü disiplin cezası dosyasında, başvurucunun nihai hükmü öğrendikten sonra yasal süresi içinde Anayasa Mahkemesine müracaat ettiği tespit edilerek esas incelemesine geçilmiştir.

Esas yönünden yapılan incelemede, başvurucunun disiplin cezasının iptali yönündeki Ankara Batı 2. İnfaz Hâkimliği kararının Cumhuriyet savcısı tarafından Ankara Batı 1. Ağır Ceza Mahkemesine taşındığı saptanmıştır. Ağır ceza mahkemesi, savcılığın itiraz dilekçesini ve bu konudaki mütalaasını başvurucuya tebliğ etmeden, doğrudan dosya üzerinden inceleme yaparak infaz hâkimliği kararını kaldırmış ve başvurucu aleyhine kesin bir karar vermiştir.

Yüksek Mahkeme, itiraz dilekçesinin hâkimlik kararının yeniden gözden geçirilmesi sürecini başlatan ve sonuçları itibarıyla aleyhe durumlar doğurabilecek esaslı bir usul işlemi olduğuna dikkat çekmiştir. Savcılığın bu itirazı üzerine ağır ceza mahkemesinin kararı değiştirme mecburiyeti ve başvurucu aleyhine yeni bir külfet doğma ihtimalinin bulunduğu bir safhada, başvurucunun söz konusu itirazdan haberdar edilmemesi açık bir hukuki ihlaldir. Başvurucu, savcılığın aleyhine sunduğu mütalaanın ve itiraz gerekçelerinin ne olduğunu bilmediği için bunlara karşı kendi savunmasını hazırlama, delillerini çürütme ve itiraz merciine sunma fırsatından tamamen mahrum bırakılmıştır.

Bu durum, yargılama sürecinde başvurucuyu iddia makamı olan Cumhuriyet savcılığı karşısında oldukça zayıf ve dezavantajlı bir konuma düşürmüştür. Taraflardan birine, diğerinin sunduğu görüş ve deliller hakkında bilgi sahibi olma ve bunlara karşı çıkma fırsatı tanınmadan yargılamanın yürütülüp sonlandırılması, çelişmeli yargılama ve silahların eşitliği ilkeleriyle hiçbir şekilde bağdaşmamaktadır. Başvurucuya asgari savunma güvencelerinin sağlanmamış olması, yürütülen yargısal süreci bir bütün olarak adil olmaktan çıkarmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.